Subordinadas de tiempo
Las subordinadas temporales (denborazko perpausak) sitúan en el tiempo la acción principal. En B2.1 hay que dominar al menos cinco patrones — cada uno con un matiz distinto.
El esquema general
| Sufijo / palabra | Matiz | Ejemplo |
|---|---|---|
| -(e)nean | Cuando (sobre el aux. conjugado) | Etortzen denean, deituko diot. |
| -t(z)ean | Al + infinitivo (sintético) | Etortzean, deituko diot. |
| -t(z)erakoan | Al + infinitivo (con matiz de inicio) | Etortzerakoan, ikusi nuen. |
| -takoan | Una vez + participio | Etorritakoan, deituko diot. |
| bitartean / -(e)n bitartean | Mientras | Etortzen den bitartean, itxoin. |
| baino lehen / aurretik | Antes de | Etorri baino lehen, deitu zidan. |
| ondoren / eta gero | Después de | Etorri ondoren, afaldu genuen. |
| arte / -(e)n arte | Hasta | Etortzen den arte, hementxe nago. |
1. -(e)nean — la más versátil
Se cuelga del auxiliar conjugado:
Da → den + ean = denean Naiz → naizen + ean = naizenean Zen → zen + ean = zenean
Ejemplos:
- Etxera iristen naizenean, beti dutxa hartzen dut. — Cuando llego a casa, siempre me ducho. (habitual)
- Atzo etxera iritsi nintzenean, ez zegoen inor. — Cuando llegué a casa ayer, no había nadie. (puntual pasado)
- Bihar etortzen denean, lasai hitz egingo dugu. — Cuando venga mañana, hablaremos tranquilamente. (futuro)
-(e)nean funciona con presente, pasado y futuro. Es la forma más universal.
2. -t(z)ean — al + infinitivo
Se cuelga del sustantivo verbal (-t(z)e + -an):
| Verbo | Forma -tzean |
|---|---|
| iritsi | iristean |
| ikusi | ikustean |
| sartu | sartzean |
| jakin | jakitean |
Ejemplos:
- Iristean, dena lasai zegoen. — Al llegar, todo estaba tranquilo.
- Ikustean, ezagutu nuen berehala. — Al verlo, lo reconocí enseguida.
- Albistea jakitean, harritu egin nintzen. — Al saber la noticia, me sorprendí.
-tzean es más conciso y más escrito que -(e)nean. Lo verás mucho en prensa, ensayo y narrativa.
3. -t(z)erakoan — el matiz de inicio
Misma idea que -tzean, pero con la finalidad de marcar el principio o el momento exacto:
- Atea irekitzerakoan, hotsa entzun nuen. — En el momento de abrir la puerta, oí un ruido.
- Etxetik ateratzerakoan, telefonoa jo zuen. — En el momento de salir de casa, sonó el teléfono.
A nivel de uso, -tzean y -tzerakoan son intercambiables el 80% del tiempo. -tzerakoan añade un matiz de “justo cuando empezaba a…“.
4. -takoan — una vez que
Se forma sobre el participio + -takoan:
| Verbo | Forma -takoan |
|---|---|
| iritsi | iritsitakoan |
| ikusi | ikusitakoan |
| jakin | jakindakoan |
| amaitu | amaitutakoan |
Significa “una vez + participio” o “después de haber + participio”:
- Iritsitakoan, dutxatu egin nintzen. — Una vez llegué (estando ya en casa), me duché.
- Liburua amaitutakoan, opari egin nion. — Una vez terminé el libro, se lo regalé.
Diferencia clave: -tzean es al + infinitivo simultáneo; -takoan es una vez completada la acción.
5. Bitartean — mientras
Para acciones simultáneas:
- Bera lo zegoen bitartean, ni telebista ikusten ari nintzen. — Mientras él dormía, yo estaba viendo la tele.
- Itxaroten dudan bitartean, kafea hartuko dut. — Mientras espero, tomaré un café.
Estructura: aux. conjugado + -(e)n + bitartean.
6. Baino lehen / aurretik — antes de
Dos opciones que conviven:
| Forma | Estructura |
|---|---|
| baino lehen | participio (-tu) + baino lehen |
| aurretik | participio (-tu) + aurretik |
- Jan baino lehen, eskuak garbitu. — Antes de comer, lavar las manos.
- Jaten hasi aurretik, otoitza egiten dute. — Antes de empezar a comer, rezan.
7. Ondoren / eta gero — después de
- Bazkaldu ondoren, lo egin nuen. — Después de comer, dormí.
- Etxera iritsi eta gero, deitu nuen. — Después de llegar a casa, llamé.
8. Arte — hasta
Con auxiliar conjugado + -(e)n arte, o con sustantivo verbal:
- Etortzen den arte, hementxe egongo naiz. — Hasta que venga, estaré aquí.
- Eguzkia ateratzen den arte, ezin gara joan. — Hasta que salga el sol, no podemos irnos.
Tabla de comparación rápida
Misma acción, cinco matices:
| Forma | Frase |
|---|---|
| -(e)nean | Sartu nintzenean, ohartu nintzen. |
| -tzean | Sartzean, ohartu nintzen. |
| -tzerakoan | Sartzerakoan, ohartu nintzen. |
| -takoan | Sartutakoan, ohartu nintzen. |
| ondoren | Sartu ondoren, ohartu nintzen. |
Cinco frases parecidas con matices distintos: simultaneidad pura (-tzean), inicio (-tzerakoan), una vez completado (-takoan), posterior (ondoren), descripción del momento (-nean).
Ejercicios
"Cuando llegué a casa, ya no estaba" se dice…
"Al abrir la puerta, vi a Olatz" — la subordinada usa:
"Antes de comer, lava las manos" — Jan lehen, eskuak garbitu.