NOR-NORI-NORK completo — auxiliares y modos
NOR-NORI-NORK es el sistema de auxiliares más complejo del euskera y la pieza que más confunde a los candidatos EGA. Esta lección recoge los paradigmas en los cinco modos (orain, iragan, baldintza, ahalera, agintera) y se centra en las formas que aparecen en el examen.
El sistema NOR-NORI-NORK
Tres “casillas” en cada verbo:
| Casilla | Pregunta | Marca |
|---|---|---|
| NOR | ¿quién/qué? (objeto/absolutivo) | -a / -ak |
| NORI | ¿a quién? (dativo) | -ari / -ei |
| NORK | ¿quién? (sujeto ergativo) | -ak / -ek |
El verbo lleva información de las tres a la vez:
- Nik zuri liburua eman dizut. — Yo te he dado el libro a ti.
- dizut: NOR sg. + NORI 2ª (zuri) + NORK 1ª (nik).
NOR-NORI-NORK presente — objeto singular
| NORI \ NORK | Nik | Zuk | Hark | Guk | Zuek | Haiek |
|---|---|---|---|---|---|---|
| niri | — | didazu | dit | — | didazue | didate |
| zuri | dizut | — | dizu | dizugu | — | dizute |
| hari | diot | diozu | dio | diogu | diozue | diote |
| guri | — | diguzu | digu | — | diguzue | digute |
| zuei | dizuet | — | dizue | dizuegu | — | dizuete |
| haiei | diet | diezu | die | diegu | diezue | diete |
Para objeto plural: añadir -zki- en medio: dizut → dizkizut (“te los doy”); dio → dizkio (“se los da”).
NOR-NORI-NORK iragana (pasado)
Mismas casillas, marca -en al final y prefijo de pasado.
| NORI \ NORK | Nik | Zuk | Hark | Guk |
|---|---|---|---|---|
| niri | — | zenidan | zidan | — |
| zuri | nizun | — | zizun | genizun |
| hari | nion | zenion | zion | genion |
| guri | — | zenigun | zigun | — |
Para objeto plural en pasado: nion → nizkion (“se los daba/dije”).
Baldintza — condicional
Para “haría / sería / vendría” usamos formas en -ke:
Ukan baldintza (yo lo haría)
| Persona | Forma |
|---|---|
| Nik | nuke |
| Zuk | zenuke |
| Hark | luke |
| Guk | genuke |
| Zuek | zenukete |
| Haiek | lukete |
Izan baldintza (yo sería)
| Persona | Forma |
|---|---|
| Ni | nintzateke |
| Zu | zinateke |
| Hura | litzateke |
| Gu | ginateke |
| Zuek | zinatekete |
| Haiek | lirateke |
Construcción tipo: Lana izango banu, joango nintzateke. — Si tuviera trabajo, iría.
Ahalera — modo potencial (poder)
NOR ahalera (puedo ser/estar/ir)
| Persona | Forma |
|---|---|
| Ni | naiteke |
| Zu | zaitezke |
| Hura | daiteke |
| Gu | gaitezke |
| Zuek | zaitezkete |
| Haiek | daitezke |
NOR-NORK ahalera (puedo X cosa)
| Persona | Forma |
|---|---|
| Nik | dezaket |
| Zuk | dezakezu |
| Hark | dezake |
| Guk | dezakegu |
| Zuek | dezakezue |
| Haiek | dezakete |
Hau egin dezaket = puedo hacer esto.
Pasado de ahalera
- nezakeen, zenezakeen, zezakeen, genezakeen, zenezaketen, zezaketen (NOR-NORK).
- nintekeen, zintezkeen, zitekeen, gintezkeen, zintezketen, zitezkeen (NOR).
Subjuntibo (subjuntivo)
Usado tras nahi izan, espero izan, en oraciones finales (-tzeko reemplazo culto), tras eskatu, agindu, etc.
NOR subjuntibo
| Persona | Presente | Pasado |
|---|---|---|
| Ni | nadin | nendin |
| Zu | zaitezen | zintezen |
| Hura | dadin | zedin |
| Gu | gaitezen | gintezen |
| Zuek | zaitezten | zintezten |
| Haiek | daitezen | zitezen |
NOR-NORK subjuntibo
| Persona | Presente |
|---|---|
| Nik | dezadan |
| Zuk | dezazun |
| Hark | dezan |
| Guk | dezagun |
| Zuek | dezazuen |
| Haiek | dezaten |
Eskatu dizut etor zaitezen. — Te he pedido que vengas. Espero dut hau egin dezazun. — Espero que hagas esto.
Agintera (imperativo)
NOR agintera (sé/estate/vente)
- Zaitez — sé tú / estate tú.
- Zaitezte — sed vosotros.
- Bedi — sea él/ella.
- Bitez — sean ellos/ellas.
NOR-NORK agintera
- Ezazu / Ezazue — hazlo / hacedlo (analítica, con aditzoina): Ikus ezazu, Ikus ezazue.
- Dezala / Dezatela — orden indirecta: Egin dezala (que lo haga), Egin dezatela (que lo hagan).
NOR-NORI-NORK agintera
Construcción analítica con iezadazu, iezaguzu, iezaiozu, etc.:
- Eman iezadazu — dámelo.
- Eman iezaguzu — dánoslo.
- Esan iezaiozu — díselo.
Trampas más penalizadas en EGA
- Confundir NOR-NORK con NOR-NORI-NORK. Esan dizut (te he dicho) vs esan duzu (has dicho).
- NORK plural -ek vs NOR plural -ak. Lankideek esan dute (con plurales correctos) vs lankideak esan dute (mal: ergativo plural pide -ek).
- Confundir dezake (puede) y du (lo hace). El primero es ahalera, el segundo presente neutral.
- Equivocar baldintza simple y baldintza-orainaldia. Nuke (yo lo tendría / lo haría) vs banu (si lo tuviera).
- Ignorar el subjuntivo. Pocos candidatos lo usan, pero meterlo bien sube la nota: espero dut … dezazun, eskatu dizut … zaitezen.
Resumen: los cinco modos —orain, iragan, baldintza, ahalera, agintera, subjuntibo— son la base del sistema verbal C1+. Aunque memorizarlos íntegramente cuesta semanas, basta dominar las terceras personas (dio, zion, luke, daiteke, dadin, beza) para cubrir la mayoría de ítems EGA.
Ejercicios
"Eman ___ liburua" — sujeto Mikelek, dativo niri, objeto liburua. Forma correcta:
Iragana: "Atzo galdera bat egin ___" (sujeto guk, dativo zuei).
Baldintza: "Berandu balitz, joango ___."
Ahalera: "Hau egin ___, gehiegizko aitzakiarik gabe" ("Puedes hacerlo, sin excusas").
Agintera: "Hau orain ___" (NOR-NORI-NORK 2ª pers. → 1ª pers. pl., objeto sg.).