Para dizer “posso / pode / podemos” em basco, você tem duas opções: uma formal (ahalera com auxiliar especial) e uma coloquial (ahal com auxiliar normal). No A2, convém que você reconheça as duas.
Para “não poder”, existe também uma palavra dedicada: ezin.
Opção 1: a forma coloquial — ahal
A mais simples e a que você mais vai ouvir:
partizipioa + ahal + auxiliar
Português
Basco
Você pode vir?
Etorri ahal zara?
Posso entrar?
Sartu ahal naiz?
Você pode me ajudar?
Lagundu ahal didazu?
Podemos falar com você?
Hitz egin ahal dugu zurekin?
Em um registro escrito ou mais formal, aparece ahal izan: etorri ahal izango da, jakin ahal izan dut. Na fala do dia a dia, ahal + auxiliar funciona.
Opção 2: a ahalera “verdadeira” — dezaket / naiteke
É a forma sintética do modo potencial. Tem duas séries, dependendo se o verbo é transitivo ou intransitivo.
Verbos transitivos (NOR-NORK): dezaket
Pronome
Forma
Português
nik
dezaket
eu posso (algo)
zuk
dezakezu
você pode (algo)
hark
dezake
ele/ela pode (algo)
guk
dezakegu
nós podemos (algo)
zuek
dezakezue
vocês podem (algo)
haiek
dezakete
eles/elas podem (algo)
partizipioa sem terminação + dezaket: egin → egin dezaket, idatzi → idatz dezaket, jan → jan dezaket.
Verbos intransitivos (NOR): naiteke
Pronome
Forma
Português
ni
naiteke
eu posso
zu
zaitezke
você pode
hura
daiteke
ele/ela pode
gu
gaitezke
nós podemos
zuek
zaitezkete
vocês podem
haiek
daitezke
eles/elas podem
Etor naiteke? — Posso vir?
Joan zaitezke? — Você pode ir?
Hori egia izan daiteke. — Isso pode ser verdade.
A fórmula sintética
Tipo
Estrutura
Exemplo
Transitivo
particípio (sem a terminação final típica) + dezaket etc.
Liburua irakur dezakezu (você pode ler o livro)
Intransitivo
particípio + naiteke etc.
Etor zaitezke? (você pode vir?)
Detalhe ortográfico: na ahalera, o particípio aparece “cortado” em alguns verbos: jan → jan, egin → egin, irakurri → irakur, ikusi → ikus, etorri → etor. A terminação final -i cai. É uma marca formal típica.
Ezin — não poder
A negação da ahalera tem sua própria palavra: ezin.
ezin + partizipioa + auxiliar
Português
Basco
Não posso vir
Ezin dut etorri (NOR-NORK) ou Ezin naiz etorri (NOR)
Não posso ir
Ezin naiz joan
Você não pode fazer isso
Ezin duzu hori egin
Não podia dormir
Ezin nuen lo egin
Não se pode saber
Ezin da jakin
Não podemos esperar
Ezin dugu itxaron
Ezin segue o sujeito e é seguido do particípio + auxiliar. É muito produtivo.
No passado: nezakeen / nintekeen / ezin nuen
Forma
Significado
nezakeen
eu podia (algo) (potencial passado)
zezakeen
ele podia (algo)
nintekeen
eu podia (NOR passado)
ezin nintzen
não podia (NOR)
ezin nuen
não podia (NOR-NORK)
Atzo ezin nintzen joan, gaixorik nengoen. — Ontem não pude ir, estava doente.
Modal vs. auxiliar: três formas de “você pode fazer isso”
Coloquial:Egin ahal duzu. — A mais natural na fala.
Sintética:Egin dezakezu. — Mais formal ou escrita.
Negativa com ezin:Ezin duzu egin. — Para “você não pode fazer isso”.
As três coexistem. No A2, use as duas primeiras e reconheça todas.
Ahal izan em outros tempos verbais
Português
Basco
Pude ir
Joan ahal izan naiz
Poderei ir
Joan ahal izango naiz
Não pude
Ezin izan dut
Exemplos do dia a dia
Lagundu ahal didazu, mesedez? — Você pode me ajudar?
Bihar ezin naiz etorri. — Amanhã não posso vir.
Hau uler dezaket. — Posso entender isto.
Ezin duzu hori egin. — Você não pode fazer isso.
Goazen lasai, denbora dugu eta. — Vamos com calma, que temos tempo.
Etxea bihar eros daiteke. — A casa pode ser comprada amanhã.
Minidiálogo
— Anboto, etor zaitezke bihar afaltzera?
— Tira, ezin dut: lan asko daukat eta berandu arte ezin naiz mugitu. Baina hurrengo astean etor naiteke, eta zer ekar dezaket?
— Ekar dezakezu ardo botila bat, hori asko gustatzen zaigu.
Nota pedagógica: no A2, o mais útil é dominar bem ezin dut/naiz para “não posso” e ahal duzu? para perguntar. As formas sintéticas (dezaket, naiteke) você as integrará com a leitura. A unidade B1 as aprofunda.