Pa dicir “puedo / puede / podemos” n’euskera tienes dos opciones, una formal (ahalera con auxiliar especial) y una coloquial (ahal con auxiliar normal). N’A2 conviénte reconocer les dos.
Pa “nun poder” hai amás una pallabra dedicada: ezin.
Opción 1: la forma coloquial — ahal
La más cenciella y la que más vas sentir:
partizipioa + ahal + auxiliar
Asturianu
Euskera
¿Puedes venir?
Etorri ahal zara?
¿Puedo entrar?
Sartu ahal naiz?
¿Puédesme ayudar?
Lagundu ahal didazu?
¿Podemos falar contigo?
Hitz egin ahal dugu zurekin?
En rexistru escritu o más formal apaez ahal izan: etorri ahal izango da, jakin ahal izan dut. Na fala viva ahal + auxiliar funciona.
Ye la forma sintética del mou potencial. Tien dos series, según el verbu seya transitivu o intransitivu.
Verbos transitivos (NOR-NORK): dezaket
Pronome
Forma
Asturianu
nik
dezaket
yo puédolo
zuk
dezakezu
tu puédeslo
hark
dezake
él/ella puédelo
guk
dezakegu
nós podemoslo
zuek
dezakezue
vós podéislo
haiek
dezakete
ellos/elles puédenlo
partizipioa ensin terminación + dezaket: egin → egin dezaket, idatzi → idatz dezaket, jan → jan dezaket.
Verbos intransitivos (NOR): naiteke
Pronome
Forma
Asturianu
ni
naiteke
yo puedo
zu
zaitezke
tu puedes
hura
daiteke
él/ella puede
gu
gaitezke
nós podemos
zuek
zaitezkete
vós podéis
haiek
daitezke
ellos/elles pueden
Etor naiteke? — ¿Puedo venir?
Joan zaitezke? — ¿Puedes dir?
Hori egia izan daiteke. — Eso pue ser cierto.
La fórmula sintética
Tipu
Estructura
Exemplu
Transitivu
participiu (ensin la terminación final típica) + dezaket etc.
Liburua irakur dezakezu (puedes lleer el llibru)
Intransitivu
participiu + naiteke etc.
Etor zaitezke? (¿puedes venir?)
Detalle ortográficu: na ahalera, el participiu apaez “retayáu” en dellos verbos: jan → jan, egin → egin, irakurri → irakur, ikusi → ikus, etorri → etor. La terminación -i final cai. Ye una marca formal típica.
Ezin — nun poder
La negación de l’ahalera tien la so propia pallabra: ezin.
ezin + partizipioa + auxiliar
Asturianu
Euskera
Nun puedo venir
Ezin dut etorri (NOR-NORK) o Ezin naiz etorri (NOR)
Nun puedo dir
Ezin naiz joan
Nun puedes facer eso
Ezin duzu hori egin
Nun podía dormir
Ezin nuen lo egin
Nun se pue saber
Ezin da jakin
Nun podemos esperar
Ezin dugu itxaron
Ezin sigue al suxetu y va siguíu del participiu + auxiliar. Ye mui productivu.
En pasáu: nezakeen / nintekeen / ezin nuen
Forma
Significáu
nezakeen
yo podíalo (potencial pasáu)
zezakeen
él podíalo
nintekeen
yo podía (NOR pasáu)
ezin nintzen
nun podía (NOR)
ezin nuen
nun podía (NOR-NORK)
Atzo ezin nintzen joan, gaixorik nengoen. — Ayeri nun podía dir, taba enfermu.
Modal vs auxiliar: tres formes de “puedes facelo”
Coloquial:Egin ahal duzu. — La más natural na fala.
Sintética:Egin dezakezu. — Más formal o escrita.
Negativa con ezin:Ezin duzu egin. — Pa “nun puedes facelo”.
Les tres conviven. N’A2 produz les dos primeres y reconoz toes.
Ahal izan n’otros tiempos
Asturianu
Euskera
Pudi dir
Joan ahal izan naiz
Voi poder dir
Joan ahal izango naiz
Nun pudi
Ezin izan dut
Exemplos cotidianos
Lagundu ahal didazu, mesedez? — ¿Puédesme ayudar?
Bihar ezin naiz etorri. — Mañana nun puedo venir.
Hau uler dezaket. — Esto puédolo entender.
Ezin duzu hori egin. — Nun puedes facer eso.
Goazen lasai, denbora dugu eta. — Vamos seles, que tenemos tiempu.
Etxea bihar eros daiteke. — La casa pue mercase mañana.
Mini-diálogu
— Anboto, etor zaitezke bihar afaltzera?
— Tira, ezin dut: lan asko daukat eta berandu arte ezin naiz mugitu. Baina hurrengo astean etor naiteke, eta zer ekar dezaket?
— Ekar dezakezu ardo botila bat, hori asko gustatzen zaigu.
Nota pedagóxica: n’A2 lo más útil ye remanar bien ezin dut/naiz pa “nun puedo” y ahal duzu? pa preguntar. Les formes sintétiques (dezaket, naiteke) dirás integrándoles cola llectura. La unidá B1 afonda nelles.