El NOR-NORI-NORK ye’l verbu de tres argumentos: daquién (NORK) fai daqué (NOR) a daquién (NORI). N’asturianu correspuende a les construcciones con pronome doble — dóitelo, díxi-ylo, enseñómo.
Ye’l verbu más complexu del eusquera, pero n’A2 abasta con que domines los patrones más usaos.
La fórmula
partizipioa + d-i-NORI-NORK
L’auxiliar tien tres marques internes:
d- al principiu (presente).
-i- central (ye’l “raíz” del NOR-NORI-NORK).
-NORI- como infixu (a quién).
-NORK a la fin (quién fai).
Les formes más útiles p’A2
Tabla con NOR singular (“lo”). Files = a quién (NORI), columnes = quién fai (NORK):
NORI ↓ / NORK →
nik (yo)
zuk (tu)
hark (él)
guk (nós)
zuek (vós)
haiek (ellos)
niri (a min)
—
didazu
dit
—
didazue
didate
zuri (a ti)
dizut
—
dizu
dizugu
—
dizute
hari (a él/ella)
diot
diozu
dio
diogu
diozue
diote
guri (a nós)
—
diguzu
digu
—
diguzue
digute
zuei (a vós)
dizuet
—
dizue
dizuegu
—
dizuete
haiei (a ellos)
diet
diezu
die
diegu
diezue
diete
Nun memorices tola tabla de güelpe. P’A2 céntrate primero en cuatro caxelles: dizut, diot, dit, dio. Con eses cuatro y les sos derivaes (digu, dizu, didate, diote) fales el 80% del tiempu.
Patrón mnemónicu: les tres lletres
Llei les formes siguiendo esti orde internu:
d + i + (NORI) + (NORK)
Forma
Llectura
Significáu
d-i-zu-t
”presente + [i] + a ti + yo”
yo te lo
d-i-o-t
”presente + [i] + a él + yo”
yo se lo
d-i-t
”presente + [i] + a min + (él)“
él me lo
d-i-o
”presente + [i] + a él + (él)“
él se lo
d-i-gu-te
”presente + [i] + a nós + ellos”
ellos nos lo
Les marques de NORI son -da- (a min), -zu- (a ti), -o- (a él), -gu- (a nós), -zue- (a vós), -e- (a ellos).
Concordancia col OXETU (NOR)
Si l’oxetu ye plural (“los”), la forma camuda. P’A2 convién reconocer la pareya:
Oxetu singular
Oxetu plural
Asturianu
dizut
dizkizut
te lo / te los
diot
dizkiot
se lo / se los
dit
dizkit
me lo / me los
digute
dizkigute
nos lo / nos los
Eman dizkizut bi liburuak. — Déite los dos llibros.
Y, claro, la NORK lleva -k
El suxetu de NOR-NORI-NORK ye ergativu (igual que en NOR-NORK):
Landerek Ainarari opari bat eman dio. — Lander dio-y un regalu a Ainara.
Aitonak semeari istorioa kontatu dio. — El güelu cuntó-y una hestoria al fíu.
Verbos típicos NOR-NORI-NORK
Verbu
Significáu
Exemplu
eman
dar
Liburua eman dit.
esan
dicir
Egia esan didazu.
erakutsi
enseñar
Argazkia erakutsi diot.
oparitu
regalar
Loreak oparitu dizkiote.
erosi
comprar (a daquién)
Janaria erosi diot amari.
kontatu
cuntar
Ipuina kontatu digute.
bidali
unviar
Mezua bidali dizut.
idatzi
escribir (a)
Eskutitz bat idatzi diot.
eskaini
ufiertar
Lana eskaini diote.
gomendatu
recomendar
Liburua gomendatu didazu.
Distinción: dar a daquién vs dar daqué
Compara los tres tipos de “dar”:
Tipu
Estructura
Exemplu
NOR (ensin oxetu): nun s’aplica a eman
—
—
NOR-NORK (transitivu simple)
Opari bat eman dut.
Di un regalu.
NOR-NORI-NORK (con destinatariu)
Opari bat eman diot Ainarari.
Di-y un regalu a Ainara.
El destinatariu lleva’l casu NORI (-ari/-ei). Vístilo n’A1; equí ye l’infixu del verbu.
Mini-diálogu
— Eskerrik asko, Olatz. Ohar polita idatzi didazu.
— Tira, ezer ez. Esan dizut beti laguntzeko prest nagoela.
— Anbotori ere erakutsi diozu?
— Ez, oraindik ez diot esan. Bihar kontatuko diot.
Trampes frecuentes
Nun confundir dut con diot.Dut = NOR-NORK (“lo”). Diot = NOR-NORI-NORK (“se lo”). Si la fras tien un destinatariu (a daquién), suel ser NOR-NORI-NORK.
El destinatariu lleva -ri/-ei: Anbotori esan diot (a Anboto), non Anbotok (eso sería’l suxetu).
El suxetu sigue llevando -k: Anbotok Garaziri liburua eman dio.
Nota pedagóxica: la tabla NOR-NORI-NORK ye famosa pola so densidá. La estratexa A2 ye interiorizar primero les cuatro o cinco caxelles más usaes y reconocer les demás na llectura. Dirás integrándoles al falar.
Ejercicios
"Liburua eman dizut" significa…
¿Qué significa "Esan diot"?
Merqué-y un regalu a Ainara = Ainarari opari bat erosi .