El pasáu NOR-NORI-NORK sigue la mesma lóxica que’l presente, pero con marques de pasáu (les terminaciones en -n y la inicial camuda).
La fórmula
partizipioa + n-i-NORI-NORK + n (final)
En comparanza col presente, lo que camuda ye:
La d- inicial pasa a n- o z- (igual que dut → nuen).
Apaez una -n final (la marca clásica del pasáu).
Les formes más útiles p’A2
Tabla pasáu, NOR singular (“lo”):
NORI ↓ / NORK →
nik
zuk
hark
guk
zuek
haiek
niri
—
zenidan
zidan
—
zenidaten
zidaten
zuri
nizun
—
zizun
genizun
—
zizuten
hari
nion
zenion
zion
genion
zenioten
zioten
guri
—
zenigun
zigun
—
zeniguten
ziguten
zuei
nizuen
—
zizuen
genizuen
—
zizueten
haiei
nien
zenien
zien
genien
zenieten
zieten
Les cuatro caxelles que más vas usar n’A2: nion (yo a él/ella), zion (él a él/ella), nizun (yo a ti), zidan (él a min). A partir d’ehí constrúinse les demás.
Pista mnemotéunica
Compara presente y pasáu:
Presente
Pasáu
Asturianu
dizut
nizun
yo a ti
diot
nion
yo a él/ella
dit
zidan
él a min
dio
zion
él a él/ella
digu
zigun
él a nós
digute
ziguten
ellos a nós
Patrón: camuda la inicial (d → n/z), l’infixu NORI caltiénse asemeyáu, y añades -n a la fin.
Concordancia con NOR plural
Oxetu singular
Oxetu plural
Asturianu
nion
nizkion
yo a él/ella / yo a ellos/elles
zion
zizkion
él a él/ella / él a ellos/elles
zidan
zizkidan
él a min (singular) / él a min (plural)
genion
genizkion
nós a él/ella / nós a ellos/elles
Aitak liburu bi eman zizkidan atzo. — Mio pá diome dos llibros ayeri.
Exemplos en contestu
Asturianu
Eusquera
Díxitelo la selmana pasada
Esan nizun joan den astean
Di-y les llaves
Giltzak eman nizkion
Regalómo mio güela
Amonak oparitu zidan
Enseñónoslo’l profesor
Irakasleak erakutsi zigun
Escribí-yos una carta
Eskutitz bat idatzi nien
¿Por qué non me lo dixisti?
Zergatik ez zenidan esan?
Verbos especiales con NOR-NORI-NORK pasáu
Delllos verbos cotidianos van cuasi siempre en NOR-NORI-NORK:
Esan zion — díxo-y
Eman zidan — diome
Galdetu zion — preguntó-y
Erantzun nion — contesté-y
Ekarri ziguten — truxéronnos
Erosi nion — merqué-y (a él/ella)
Mini-narración
Atzo Garazi etorri zen etxera. Ate ondoan zegoela, eman zidan opari bat: kafe-poltsatxo eder bat. Esan zidan Bilbon erosi zuela, kafetegi berezi batean. Eskerrak eman nizkion eta laster prestatu nion kafe bat berari ere. Lasai-lasai kontatu zidan azken aldian Donostian zegoela bizitzen.
Amiestu con NOR y NOR-NORK
Una narración A2 amesta los tres patrones:
Frase
Tipu
Etorri zen
NOR pasáu
Eman zidan
NOR-NORI-NORK pasáu
Esan zidan
NOR-NORI-NORK pasáu
Erosi zuen
NOR-NORK pasáu
Kontatu zidan
NOR-NORI-NORK pasáu
Trucu: si la frase respuende a “¿qué fizo?” → NOR-NORK (dut/nuen). Si respuende a “¿qué-y fizo a quién?” → NOR-NORI-NORK (diot/nion). Si respuende a “¿qué-y pasó?” ensin acusativu → NOR (naiz/nintzen).
Trampes frecuentes
Estrema zion (dio-y, pasáu) de zen (yera/taba, pasáu). Suenen asemeyao; el contestu y la presencia d’oxetu + destinatariu ayúdate.
La negación va con ez delantre: Ez nion ezer esan (non-y dixi nada). Con oxetu negáu apaez -rik: Ez nion libururik eman.
Pa falar a nivel A2 bástente nion, zion, zidan, nizun. Les demás caxelles reconócense al lleer.
Nota pedagóxica: la tabla NOR-NORI-NORK pasáu ye trupa, pero’l so rendimientu ye enorme: ábrete la narración con tres argumentos, que ye mui frecuente en cualquier historia. Si memorices un solu verbu modelu (por exemplu eman), les demás formes cálquense.