Aditz trinkoak iraganean — verbos sintéticos en pasado

Os verbos sintéticos (aditz trinkoak) son os poucos verbos éuscaros que se conxugan sen auxiliar, nunha soa palabra. Xa coñeces as súas formas en presente: noa, nator, nabil, daukat, dakit, nago. En pasado teñen formas paralelas que convén recoñecer e, as máis frecuentes, manexar.

Resumo visual

Para os seis verbos sintéticos clave, así queda o pasado en 1ª e 3ª persoa:

Verbo	Presente (eu)	Pasado (eu)	Pasado (el/ela)
joan (ir)	noa	nindoan	zihoan
etorri (vir)	nator	nentorren	zetorren
ibili (andar)	nabil	nenbilen	zebilen
egon (estar)	nago	nengoen	zegoen
eduki (ter)	daukat	neukan	zeukan
jakin (saber)	dakit	nekien	zekien

O que teñen en común: empezan por n- (eu) ou z- (3ª persoa, ti formal ou vós) e rematan en -en. É o padrón xeral do pasado sintético.

Joan (ir) — pasado completo

Pronome	Forma	Galego
ni	nindoan	ía / fun (en curso)
zu	zindoazen	ías / fuches
hura	zihoan	ía / foi
gu	gindoazen	iamos
zuek	zindoazten	iades
haiek	zihoazen	ían

Egunero zortzietan lanera nindoan. — Cada día ía ao traballo ás oito.

Etorri (vir)

Pronome	Forma	Galego
ni	nentorren	viña
zu	zentozen	viñas
hura	zetorren	viña
gu	gentozen	viñamos
zuek	zentozten	viñades
haiek	zetozen	viñan

Lagunak Donostiatik zetozen. — Os amigos viñan de San Sebastián.

Ibili (andar)

Pronome	Forma	Galego
ni	nenbilen	andaba
hura	zebilen	andaba
gu	genbiltzan	andabamos
haiek	zebiltzan	andaban

Garazi mendian zebilen lagunekin. — Garazi andaba polo monte cos seus amigos.

Cando uso nindoan e cando joan nintzen?

É a pregunta clave. Aproximadamente:

Forma	Tipo de pasado	Exemplo
Joan nintzen (analítica + partizipio)	Feito puntual, pechado, completo	Atzo Bilbora joan nintzen* zortzietan.* (= onte fun a Bilbao)
Nindoan (sintética)	Acción en curso, hábito, descrición do pasado	Bilborantz nindoan, ezagun bat ikusi nuenean. (= ía cara a Bilbao cando vin un coñecido)

Regra rápida: a forma sintética (nindoan, nentorren, nenbilen) describe a escena do pasado. A forma con participio (joan nintzen, etorri nintzen) conta o feito do pasado. A diferenza é moi similar a ía / fun en galego.

Verbos sintéticos NOR-NORK: neukan, nekien

Estes dous lembrámolos da lección anterior porque tamén pertencen á familia trinkoak:

Egoitzek bizikleta gorri bat zeukan. — Egoitz tiña unha bici vermella.

Inork ez zekien zergatik etorri zen. — Ninguén sabía por que veu.

Outros verbos sintéticos NOR-NORK (ekarri/zekarren, eraman/zeraman) aparecen menos no A2 cotián; abonda con recoñecelos.

Mini-texto

Umea nintzenean, oporretan beti aiton-amonen baserrira nindoan. Han nengoen astebete edo bi. Goizean, lehengusuak etorri ohi ziren eta egun osoa elkarrekin igarotzen genuen: txakurrarekin mendi inguruan genbiltzan, sagastian sagarrak biltzen genituen eta amonak gosari ederra prestatzen zigun. Pozik nengoen beti.

Nota pedagaxóxica: non fai falta dominar todas as formas sintéticas no A2. O importante é recoñecelas cando aparecen e manexar polo menos nengoen, zegoen, neukan, zeukan, nekien, zekien, nindoan, zihoan, nenbilen, zebilen. O resto irase fixando coa lectura.