Aditz trinkoak iraganean — verbos sintéticos en pasáu
~12 min
Los verbos sintéticos (aditz trinkoak) son los pocos verbos eusqueros que se conxuguen ensin auxiliar, nuna sola pallabra. Yá conoces les sos formes en presente: noa, nator, nabil, daukat, dakit, nago. En pasáu tienen formes paraleles que convien reconocer y, les más frecuentes, remanar.
Resume visual
Pa los seis verbos sintéticos clave, asina queda’l pasáu en 1ª y 3ª persona:
Verbu
Presente (yo)
Pasáu (yo)
Pasáu (él/ella)
joan (ir)
noa
nindoan
zihoan
etorri (venir)
nator
nentorren
zetorren
ibili (andar)
nabil
nenbilen
zebilen
egon (estar)
nago
nengoen
zegoen
eduki (tener)
daukat
neukan
zeukan
jakin (saber)
dakit
nekien
zekien
Lo que tienen de mancomún: empiecen por n- (yo) o z- (3ª persona, tu formal o vós) y terminen en -en. Ye’l patrón xeneral del pasáu sintéticu.
Joan (ir) — pasáu completu
Pronome
Forma
Asturianu
ni
nindoan
diba / fui (en cursu)
zu
zindoazen
dibes / fuisti
hura
zihoan
diba / foi
gu
gindoazen
díbamos
zuek
zindoazten
díbeis
haiek
zihoazen
diben
Egunero zortzietan lanera nindoan. — Acaldía diba al trabayu a les ocho.
Etorri (venir)
Pronome
Forma
Asturianu
ni
nentorren
venía
zu
zentozen
veníes
hura
zetorren
venía
gu
gentozen
veníemos
zuek
zentozten
veníeis
haiek
zetozen
veníen
Lagunak Donostiatik zetozen. — Los amigos veníen de San Sebastián.
Ibili (andar)
Pronome
Forma
Asturianu
ni
nenbilen
andaba
hura
zebilen
andaba
gu
genbiltzan
andábamos
haiek
zebiltzan
andaben
Garazi mendian zebilen lagunekin. — Garazi andaba pel monte colos sos amigos.
¿Cuándo uso nindoan y cuándo joan nintzen?
Ye la entruga clave. Aproximao:
Forma
Tipu de pasáu
Exemplu
Joan nintzen (analítica + partizipio)
Fechu puntual, zarráu, completu
Atzo Bilbora joan nintzen zortzietan. (= ayeri fui a Bilbao)
Nindoan (sintética)
Aición en cursu, vezu, descripción del pasáu
Bilborantz nindoan, ezagun bat ikusi nuenean. (= diba pa Bilbao cuando vi a un conocíu)
Regla rápida: la forma sintética (nindoan, nentorren, nenbilen) describe la escena del pasáu. La forma con participiu (joan nintzen, etorri nintzen) cuenta’l fechu del pasáu. La diferencia ye mui asemeyada a diba / fui n’asturianu.
Verbos sintéticos NOR-NORK: neukan, nekien
Estos dos recordámoslos de la lleición anterior porque tamién pertenecen a la familia trinkoak:
Egoitzek bizikleta gorri bat zeukan. — Egoitz tenía una bici bermeya.
Inork ez zekien zergatik etorri zen. — Naide sabía por qué vino.
Otros verbos sintéticos NOR-NORK (ekarri/zekarren, eraman/zeraman) apaecen menos nel A2 cotidianu; basta con reconocelos.
Mini-testu
Umea nintzenean, oporretan beti aiton-amonen baserrira nindoan. Han nengoen astebete edo bi. Goizean, lehengusuak etorri ohi ziren eta egun osoa elkarrekin igarotzen genuen: txakurrarekin mendi inguruan genbiltzan, sagastian sagarrak biltzen genituen eta amonak gosari ederra prestatzen zigun. Pozik nengoen beti.
Nota pedagóxica: nun fai falta dominar toles formes sintétiques nel A2. Lo importante ye reconoceles cuando apaecen y remanar polo menos nengoen, zegoen, neukan, zeukan, nekien, zekien, nindoan, zihoan, nenbilen, zebilen. El restu dirá afitándose cola llectura.
Ejercicios
"Lanera nindoan goizeko zortzietan" significa…
¿Qué forma ye'l pasáu sintéticu de "etorri" pa "yo"?
Garazi andaba (paseaba) pel monte = Garazi mendian .