Aditz trinkoak iraganean — verbos sinteticos en pasau

Os verbos sinteticos (aditz trinkoak) son os pocos verbos bascos que se conchugan sin auxiliar, en una sola parola. Ya conoixes as suyas formas en present: noa, nator, nabil, daukat, dakit, nago. En pasau tienen formas paralelas que cal reconoixer y, as mas frecuents, fer servir.

Resumen visual

Pa os seis verbos sinteticos clau, asinas queda o pasau en 1ª y 3ª persona:

Verbo	Present (yo)	Pasau (yo)	Pasau (él/ella)
joan (ir)	noa	nindoan	zihoan
etorri (venir)	nator	nentorren	zetorren
ibili (andar)	nabil	nenbilen	zebilen
egon (estar)	nago	nengoen	zegoen
eduki (tener)	daukat	neukan	zeukan
jakin (saber)	dakit	nekien	zekien

O que tienen en común: empecipian por n- (yo) u z- (3ª persona, tu formal u vusatros) y rematan en -en. Ye o patrón cheneral d’o pasau sintetico.

Joan (ir) — pasau completo

Pronombre	Forma	Aragonés
ni	nindoan	iba / fui (en curso)
zu	zindoazen	ibas / fues
hura	zihoan	iba / fue
gu	gindoazen	ibanos
zuek	zindoazten	ibaz
haiek	zihoazen	iban

Egunero zortzietan lanera nindoan. — Cada día iba a o treballo a as ueito.

Etorri (venir)

Pronombre	Forma	Aragonés
ni	nentorren	veniba
zu	zentozen	venibas
hura	zetorren	veniba
gu	gentozen	venibanos
zuek	zentozten	venibaz
haiek	zetozen	veniban

Lagunak Donostiatik zetozen. — Os amigos veniban de Sant Sabastián.

Ibili (andar)

Pronombre	Forma	Aragonés
ni	nenbilen	andaba
hura	zebilen	andaba
gu	genbiltzan	andabanos
haiek	zebiltzan	andaban

Garazi mendian zebilen lagunekin. — Garazi andaba por o mont con os suyos amigos.

Cuan faigo servir nindoan y cuan joan nintzen?

Ye a pregunta clau. Aproximadament:

Forma	Tipo de pasau	Exemplo
Joan nintzen (analitica + participio)	Feito puntual, zarrato, completo	Atzo Bilbora joan nintzen* zortzietan.* (= ayer fui ta Bilbau)
Nindoan (sintetica)	Acción en curso, habito, descripción d’o pasau	Bilborantz nindoan, ezagun bat ikusi nuenean. (= iba enta Bilbau cuan vi a un conoixiu)

Regla rapida: a forma sintetica (nindoan, nentorren, nenbilen) describe a escena d’o pasau. A forma con participio (joan nintzen, etorri nintzen) conta o feito d’o pasau. A diferencia ye muit pareixida a iba / fui en castellano.

Verbos sinteticos NOR-NORK: neukan, nekien

Istos dos los recordamos d’a lección anterior porque tamién perteneixen a la familia trinkoak:

Egoitzek bizikleta gorri bat zeukan. — Egoitz teneba una bici roya.

Inork ez zekien zergatik etorri zen. — Dengún no sabeba por qué venió.

Atros verbos sinteticos NOR-NORK (ekarri/zekarren, eraman/zeraman) amaneixen menos en o A2 cutiano; basta con reconoixer-los.

Mini-texto

Umea nintzenean, oporretan beti aiton-amonen baserrira nindoan. Han nengoen astebete edo bi. Goizean, lehengusuak etorri ohi ziren eta egun osoa elkarrekin igarotzen genuen: txakurrarekin mendi inguruan genbiltzan, sagastian sagarrak biltzen genituen eta amonak gosari ederra prestatzen zigun. Pozik nengoen beti.

Nota pedagochica: no cal dominar todas as formas sinteticas en A2. Lo important ye reconoixer-las cuan amaneixen y fer servir a lo menos nengoen, zegoen, neukan, zeukan, nekien, zekien, nindoan, zihoan, nenbilen, zebilen. A resta se irá fixando con a lectura.