Aditz trinkoak iraganean — vèrbs sintetics en passat

Es vèrbs sintetics (aditz trinkoak) son es pòqui vèrbs der euscar que se conjuguen sense auxiliar, en un solet mot. Ja coneishes es sues fòrmes en present: noa, nator, nabil, daukat, dakit, nago. En passat an fòrmes parallèles que conven reconéisher e, es mès freqüentes, utilizar.

Resumit visuau

Entàs sies vèrbs sintetics clau, atau demore eth passat en 1a e 3au persona:

Vèrb	Present (jo)	Passat (jo)	Passat (eth/era)
joan (anar)	noa	nindoan	zihoan
etorri (vier)	nator	nentorren	zetorren
ibili (caminar)	nabil	nenbilen	zebilen
egon (èster)	nago	nengoen	zegoen
eduki (auer)	daukat	neukan	zeukan
jakin (saber)	dakit	nekien	zekien

Çò qu’an en comun: comencen per n- (jo) o z- (3au persona, tu formau o vosati) e acaben en -en. Ei eth patron generau deth passat sintetic.

Joan (anar) — passat complet

Pronom	Fòrma	Significat
ni	nindoan	anèue
zu	zindoazen	anèues
hura	zihoan	anèue
gu	gindoazen	anèuem
zuek	zindoazten	anèuetz
haiek	zihoazen	anèuen

Egunero zortzietan lanera nindoan. — Cada dia anèue a trabalhar tàs ueit.

Etorri (vier)

Pronom	Fòrma	Significat
ni	nentorren	vieu
zu	zentozen	vieues
hura	zetorren	vieu
gu	gentozen	viéuem
zuek	zentozten	viéuetz
haiek	zetozen	vieuen

Lagunak Donostiatik zetozen. — Es amics vieuen de Sant Sebastian.

Ibili (caminar)

Pronom	Fòrma	Significat
ni	nenbilen	caminèue
hura	zebilen	caminèue
gu	genbiltzan	caminèuem
haiek	zebiltzan	caminèuen

Garazi mendian zebilen lagunekin. — Garazi caminèue pera montanha damb es sòns amics.

Quan utilize nindoan e quan joan nintzen?

Ei era qüestion clau. Aproximadament:

Fòrma	Tipe de passat	Exemple
Joan nintzen (analitica + participi)	Hèt pontuau, barrat, complet	Atzo Bilbora joan nintzen* zortzietan.* (= ager anèri a Bilbao)
Nindoan (sintetica)	Accion en cors, abitud, descripcion deth passat	Bilborantz nindoan, ezagun bat ikusi nuenean. (= anèue cap a Bilbao quan vedí un coneishut)

Règle rapida: era fòrma sintetica (nindoan, nentorren, nenbilen) descriu era scèna deth passat. Era fòrma damb participi (joan nintzen, etorri nintzen) compde eth hèt deth passat. Era diferéncia ei fòrça semblanta a anèue / anèri en occitan.

Vèrbs sintetics NOR-NORK: neukan, nekien

Aguesti dus lesbrem dera leçon anteriora pr’amor que tanben apartien ara familha trinkoak:

Egoitzek bizikleta gorri bat zeukan. — Egoitz auie ua bicicleta arroia.

Inork ez zekien zergatik etorri zen. — Arrès non sabie perqué venguec.

Auti vèrbs sintetics NOR-NORK (ekarri/zekarren, eraman/zeraman) apareishen mens en A2 quotidian; ne n’i a pro damb reconéisher-les.

Mini-tèxte

Umea nintzenean, oporretan beti aiton-amonen baserrira nindoan. Han nengoen astebete edo bi. Goizean, lehengusuak etorri ohi ziren eta egun osoa elkarrekin igarotzen genuen: txakurrarekin mendi inguruan genbiltzan, sagastian sagarrak biltzen genituen eta amonak gosari ederra prestatzen zigun. Pozik nengoen beti.

Nòta pedagogica: non cau dominar totes es fòrmes sintetiches en A2. Er important ei reconéisher-les quan apareishen e utilizar aumens nengoen, zegoen, neukan, zeukan, nekien, zekien, nindoan, zihoan, nenbilen, zebilen. Era rèsta se fixarà damb era lectura.