Aiciones en cursu que sirven de fondu a otra aición puntual.
La fórmula
verbu en -tzen / -ten + auxiliar en pasáu
Compara presente vs imperfectu:
Presente (vezu güei)
Imperfectu (vezu ayeri)
Lan egiten dut (trabayo)
Lan egiten nuen (trabayaba)
Bilbon bizi naiz (vivo)
Bilbon bizi nintzen (vivía)
Filmak ikusten ditut (veo)
Filmak ikusten nituen (vía)
Egunero joaten naiz (voi)
Egunero joaten nintzen (diba)
El verbu principal va na so forma habitual (-tzen / -ten — la mesma d’A1) y l’auxiliar va en pasáu (les formes de la lleición 1 y 2).
Conxugación con auxiliar NOR (intransitivos)
Pronome
Imperfectu
Asturianu
ni
…tzennintzen
yo diba/yera/vivía
zu
…tzenzinen
tu dibes
hura
…tzenzen
diba/yera
gu
…tzenginen
díbamos/yéramos
zuek
…tzenzineten
díbeis
haiek
…tzenziren
diben
Garai hartan Donostian bizi nintzen. — P’aquella dómina vivía en San Sebastián.
Conxugación con auxiliar NOR-NORK (transitivos)
Pronome
Imperfectu
Asturianu
nik
…tzennuen
yo facíalo
zuk
…tzenzenuen
tu facíeslo
hark
…tzenzuen
él/ella facíalo
guk
…tzengenuen
facíamuslo
zuek
…tzenzenuten
facíaislo
haiek
…tzenzuten
facíenlo
Aitak afari berezia prestatzen zuen igandero. — El pá preparaba una cena especial cada domingu.
Burutua vs ez burutua: la oposición clave
Tipu
Forma
Significáu
Burutua (completu)
partizipioa + auxiliar pasáu
fechu puntual, zarráu
Ez burutua (imperfectu)
-tzen + auxiliar pasáu
vezu o aición en cursu
Compara:
Asturianu
Euskera
Ayeri fui al trabayu
Atzo lanera joan nintzen
Enantes diba al trabayu en bici
Lehen lanera bizikletaz joaten nintzen
Vi una película’l sábadu
Larunbatean film bat ikusi nuen
Vía películes tolos sábados
Larunbatero filmak ikusten nituen
Aspeutu progresivu: ari nintzen
Pa dicir “taba faciendo” uses la perífrasis con ari:
-tzen + ari + izan en pasáu (NOR)
Asturianu
Euskera
Taba comiendo
Jaten ari nintzen
Tábamos trabayando
Lanean ari ginen
Taba lloviendo
Euria ari zuen
¿Qué tabes faciendo?
Zer ari zinen egiten?
Igual que en presente ari naiz, en pasáu ari nintzen. Sirve pa señalar que l’aición taba en procesu nun momentu concretu.
Marcadores que piden imperfectu
Estos marcadores emburrien la fras hacia l’imperfectu/vezu:
Asturianu
Euskera
De pequeñu
Txikitan
Cuando yera mozu
Gaztea nintzenean
N’aquella dómina
Garai hartan
Enantes / antiguamente
Lehen / Lehenago
Siempres
Beti
Acaldía
Egunero
De cutiu
Sarri / Askotan
Minitestu comparativu
Burutua:Atzo Iratiren etxera joan nintzen, kafea hartu nuen, eta hamabietan itzuli nintzen. — Ayeri fui a casa d’Irati, tomé un café y volví a les doce.
Ez burutua:Lehen Iratiren etxera joaten nintzen astero. Han kafea hartzen genuen eta luze hitz egiten genuen. — Enantes diba a casa d’Irati cada selmana. Ellí tomábamos café y falábamos llargo.
Progresivoa:Atzo, kafea hartzen ari ginela, telefonoa jo zuen. — Ayeri, mientres tábamos tomando café, sonó’l teléfonu.
Trampes frecuentes
Verbu regular + -tzen funciona casi siempres. Cuidáu: jan → jaten (non jantzen), edan → edaten, egin → egiten. Estes memorícense n’A1.
Nun traduzas lliteralmente “taba siendo”: n’eusquera l’imperfectu cubre bona parte de los usos del pasáu descriptivu, ensin necesidá d’añader ari.
L’auxiliar ye’l mesmu que col partizipio (nintzen, nuen); lo único que camuda ye la forma del verbu principal.
Resume práuticu: si la fras respuende a “¿qué pasó?” → partizipio + auxiliar (burutua). Si respuende a “¿qué facíes davezu?” o “¿cómo yera?” → -tzen + auxiliar pasáu (ez burutua). Si respuende a “¿qué tabes faciendo nesi momentu?” → -tzen ari + izan pasáu (puntukaria).
Ejercicios
"Lan egiten nuen Bilbon" significa…
¿Cuál ye la diferencia ente "irakurri nuen" y "irakurtzen nuen"?
De pequeñu xugaba al fútbol = Txikitan futbolean nuen.
Taba comiendo cuando llegó = Jaten ari etorri zenean.