Verbos intransitivos en pasado recente (joan naiz, etorri naiz)

Os verbos intransitivos son os que non levan obxecto: ninguén esperta algo ou vai algo; sinxelamente, un espértase, vai, vén. En éuscaro, estes verbos usan o auxiliar izan (naiz, zara, da…). No pasado recente a fórmula é:

partizipioa + naiz/zara/da/gara/zarete/dira

A distinción clave: NOR vs NOR-NORK

Esta é a regra fundamental do éuscaro e a dificultade principal desta unidade:

Tipo	Leva obxecto	Auxiliar	Exemplo
Intransitivo (NOR)	NON	izan (naiz/zara/da…)	joan naiz (teño ido)
Transitivo (NOR-NORK)	SI	ukan (dut/duzu/du…)	jan dut (teño comido algo)

Truco práctico: se en galego podes preguntar “que?” despois do verbo (que teño comido? que teño visto?), é transitivo e vai con dut. Se non se pode (“que teño ido?” non funciona), é intransitivo e vai con naiz.

Verbos intransitivos básicos

Partizipioa	Eu (teño…)	Galego
joan	joan naiz	teño ido
etorri	etorri naiz	teño vido
ibili	ibili naiz	teño andado / teño estado por aí
sartu	sartu naiz	teño entrado
atera	atera naiz	teño saído
igo	igo naiz	teño subido
jaitsi	jaitsi naiz	teño baixado
itzuli	itzuli naiz	teño volto
bueltatu	bueltatu naiz	teño volto (variante)
iritsi	iritsi naiz	teño chegado
esnatu	esnatu naiz	téñome espertado
jaiki	jaiki naiz	téñome erguido
altxatu	altxatu naiz	téñome levantado
dutxatu	dutxatu naiz	téñome duchado
jantzi	jantzi naiz	téñome vestido
oheratu	oheratu naiz	téñome deitado
lokartu	lokartu naiz	téñome durmido
erori	erori naiz	teño caído
eseri	eseri naiz	téñome sentado
gaixotu	gaixotu naiz	teño enfermado
egon	egon naiz	teño estado

Conxugación completa

Con joan (ir):

Pronome	Forma	Galego
Ni	joan naiz	Teño ido
Zu	joan zara	Tes ido
Hura	joan da	Ten ido
Gu	joan gara	Temos ido
Zuek	joan zarete	Tendes ido
Haiek	joan dira	Teñen ido

Os pronomes aquí van sen -k (van con NOR, non con NORK): ni, non nik; Maialen, non Maialenek. Neste patrón os nomes propios van tal cal: Egoitz etorri da (Egoitz ten vido), Maialen joan da (Maialen ten ido).

Comparación lado a lado

Intransitivo (NAIZ)	Transitivo (DUT)
joan naiz (teño ido)	eraman dut (teño levado)
etorri naiz (teño vido)	ekarri dut (teño traído)
esnatu naiz (téñome espertado)	esnatu dut umea (teño espertado o neno)
jaiki naiz (téñome erguido)	jaso dut (teño recollido)

Algúns verbos poden ser intransitivos ou transitivos segundo o contexto: esnatzen naiz = espértome; umea esnatu dut = teño espertado o neno. En A1 céntrate nas parellas máis comúns.

Frases típicas

Goizeko zazpietan esnatu naiz. — Téñome espertado ás sete da mañá.
Lanera autobusez joan naiz. — Teño ido ao traballo en autobús.
Etxera oinez etorri naiz. — Teño vido á casa a pé.
Egoitz berandu jaiki da gaur. — Egoitz tense erguido tarde hoxe.
Gu zinera joan gara. — Nós temos ido ao cine.
Haiek tabernan egon dira. — Eles teñen estado no bar.

Negación

Ez naiz lanera joan. — Non teño ido ao traballo.

Ez da etorri. — Non ten vido.

Ez gara goiz esnatu. — Non nos temos espertado cedo.

Mini-diálogo

— Gaur zer egin duzu?

— Goizean kiroldegira joan naiz, gero etxera etorri naiz eta lasai-lasai bazkaldu dut. Arratsaldean lagun batekin egon naiz.

Fíxate como cambia o auxiliar entre verbos: joan naiz (intransitivo) vs bazkaldu dut (transitivo). É a coreografía constante do éuscaro.

Para fixar a idea: memoriza en bloque “joan naiz, etorri naiz, esnatu naiz, jaiki naiz, dutxatu naiz, oheratu naiz”. É o pelotón dos NAIZ. Os demais (jan, edan, ikusi, hartu, egin, erosi…) caen case todos no equipo DUT.