Verbos intransitivos en pasau recient (joan naiz, etorri naiz)
Os verbos intransitivos son os que no levan obchecto: dengún dispierta bella cosa u va bella cosa — uno simplament se dispierta, va, viene. En euskera, istos verbos emplegan l’auxiliar izan (naiz, zara, da…). En o pasau recient a fórmula ye:
partizipioa + naiz/zara/da/gara/zarete/dira
A distinción clau: NOR vs NOR-NORK
Ista ye a regla fundamental d’o euskera y a dificultat prencipal d’ista unidat:
| Tipo | Leva obchecto | Auxiliar | Eixemplo |
|---|---|---|---|
| Intransitivo (NOR) | NO | izan (naiz/zara/da…) | joan naiz (he iu) |
| Transitivo (NOR-NORK) | SÍ | ukan (dut/duzu/du…) | jan dut (he minchau bella cosa) |
Truco prautico: si en aragonés puez preguntar “¿qué?” dimpués d’o verbo (¿qué he minchau? ¿qué he visto?), ye transitivo y va con dut. Si no se puede (“¿qué he iu?” no funciona), ye intransitivo y va con naiz.
Verbos intransitivos basicos
| Partizipioa | Yo (he…) | Aragonés |
|---|---|---|
| joan | joan naiz | he iu |
| etorri | etorri naiz | he venito |
| ibili | ibili naiz | he caminau / he estau por astí |
| sartu | sartu naiz | he dentrau |
| atera | atera naiz | he salliu |
| igo | igo naiz | he puyau |
| jaitsi | jaitsi naiz | he baixau |
| itzuli | itzuli naiz | he tornau |
| bueltatu | bueltatu naiz | he tornau (variant) |
| iritsi | iritsi naiz | he plegau |
| esnatu | esnatu naiz | m’he dispertau |
| jaiki | jaiki naiz | m’he debantau |
| altxatu | altxatu naiz | m’he debantau |
| dutxatu | dutxatu naiz | m’he duchau |
| jantzi | jantzi naiz | m’he vestiu |
| oheratu | oheratu naiz | m’he gitau |
| lokartu | lokartu naiz | m’he adormiu |
| erori | erori naiz | m’he cayiu |
| eseri | eseri naiz | m’he sentau |
| gaixotu | gaixotu naiz | m’he posau malo |
| egon | egon naiz | he estau |
Conchugación completa
Con joan (ir):
| Pronombre | Forma | Aragonés |
|---|---|---|
| Ni | joan naiz | He iu |
| Zu | joan zara | Has iu |
| Hura | joan da | Ha iu |
| Gu | joan gara | Habemos iu |
| Zuek | joan zarete | Hez iu |
| Haiek | joan dira | Han iu |
Os pronombres aquí van sin -k (van con NOR, no con NORK): ni, no nik; Maialen, no Maialenek. En iste patrón os nombres propios van tal cual: Egoitz etorri da (Egoitz ha venito), Maialen joan da (Maialen ha iu).
Comparanza canto a canto
| Intransitivo (NAIZ) | Transitivo (DUT) |
|---|---|
| joan naiz (he iu) | eraman dut (he levau) |
| etorri naiz (he venito) | ekarri dut (he traito) |
| esnatu naiz (m’he dispertau) | esnatu dut umea (he dispertau a o ninón) |
| jaiki naiz (m’he debantau) | jaso dut (he replegau) |
Bels verbos pueden estar intransitivos u transitivos seguntes o contexto: esnatzen naiz = me dispierto; umea esnatu dut = he dispertau a o ninón. En A1 centra-te en as parellas más comuns.
Frases tipicas
- Goizeko zazpietan esnatu naiz. — M’he dispertau a las siet d’o maitín.
- Lanera autobusez joan naiz. — He iu ta o treballo en autobús.
- Etxera oinez etorri naiz. — He venito ta casa a piet.
- Egoitz berandu jaiki da gaur. — Egoitz s’ha debantau tardi hue.
- Gu zinera joan gara. — Nusatros habemos iu ta o cine.
- Haiek tabernan egon dira. — Els han estau en a taberna.
Negación
Ez naiz lanera joan. — No he iu ta o treballo.
Ez da etorri. — No ha venito.
Ez gara goiz esnatu. — No mos habemos dispertau temprano.
Mini-dialogo
— Gaur zer egin duzu?
— Goizean kiroldegira joan naiz, gero etxera etorri naiz eta lasai-lasai bazkaldu dut. Arratsaldean lagun batekin egon naiz.
Fixa-te cómo cambia l’auxiliar entre verbos: joan naiz (intransitivo) vs bazkaldu dut (transitivo). Ye a coreografía constant d’o euskera.
Ta fixar a ideya: memoriza en bloque “joan naiz, etorri naiz, esnatu naiz, jaiki naiz, dutxatu naiz, oheratu naiz”. Ye o pelotón d’os NAIZ. Os demás (jan, edan, ikusi, hartu, egin, erosi…) cayen quasi toz en l’equipo DUT.
Ejercicios
"Etxera joan naiz" significa…
¿Por qué "joan" emplega l'auxiliar naiz y no pas dut?
Quiers dicir "Maialen ha venito tardi". ¿Cómo lo dices?
M'he dispertau tardi = Berandu esnatu .
Han iu ta o cine = Zinera joan .