Vèrbs intransitius en passat recent (joan naiz, etorri naiz)
Es vèrbs intransitius son aqueri que non pòrten objècte: arrés desvelhe quauquarren o va quauquarren — un simplament se desvelhe, va, ven. En basc, aguesti vèrbs emplèguen er auxiliar izan (naiz, zara, da…). En passat recent era formula ei:
partizipioa + naiz/zara/da/gara/zarete/dira
Era distincion clau: NOR vs NOR-NORK
Aguesta ei era règla fonamentau deth basc e era dificultat principau d’aguesta unitat:
| Tipe | Pòrte objècte | Auxiliar | Exemple |
|---|---|---|---|
| Intransitiu (NOR) | NON | izan (naiz/zara/da…) | joan naiz (è anat) |
| Transitiu (NOR-NORK) | ÒC | ukan (dut/duzu/du…) | jan dut (è minjat quauquarren) |
Truc practic: se en aranés pòs preguntar “qué?” dempús deth vèrb (qué è minjat? qué è vist?), ei transitiu e va damb dut. Se non se pòt (“qué è anat?” non foncione), ei intransitiu e va damb naiz.
Vèrbs intransitius basics
| Partizipioa | Jo (è…) | Aranés |
|---|---|---|
| joan | joan naiz | è anat |
| etorri | etorri naiz | è vengut |
| ibili | ibili naiz | è caminat / è estat per aquiu |
| sartu | sartu naiz | è entrat |
| atera | atera naiz | è gessut |
| igo | igo naiz | è pujat |
| jaitsi | jaitsi naiz | è baishat |
| itzuli | itzuli naiz | è tornat |
| bueltatu | bueltatu naiz | è tornat (variant) |
| iritsi | iritsi naiz | è arribat |
| esnatu | esnatu naiz | que m’è desvelhat |
| jaiki | jaiki naiz | que m’è lheuat |
| altxatu | altxatu naiz | que m’è lheuat |
| dutxatu | dutxatu naiz | que m’è dochat |
| jantzi | jantzi naiz | que m’è vestit |
| oheratu | oheratu naiz | que m’è cuchat |
| lokartu | lokartu naiz | que m’è dormit |
| erori | erori naiz | que m’è queigut |
| eseri | eseri naiz | que m’è seigut |
| gaixotu | gaixotu naiz | que m’è botat malaut |
| egon | egon naiz | è estat |
Conjugason completa
Damb joan (anar):
| Pronòm | Forma | Aranés |
|---|---|---|
| Ni | joan naiz | È anat |
| Zu | joan zara | As anat |
| Hura | joan da | A anat |
| Gu | joan gara | Auem anat |
| Zuek | joan zarete | Auetz anat |
| Haiek | joan dira | An anat |
Es pronòms ací van sense -k (van damb NOR, non damb NORK): ni, non nik; Maialen, non Maialenek. En aguest patron es nòms pròpis van tau quau: Egoitz etorri da (Egoitz a vengut), Maialen joan da (Maialen a anat).
Comparason costat a costat
| Intransitiu (NAIZ) | Transitiu (DUT) |
|---|---|
| joan naiz (è anat) | eraman dut (è portat) |
| etorri naiz (è vengut) | ekarri dut (è amiat) |
| esnatu naiz (que m’è desvelhat) | esnatu dut umea (è desvelhat ath mainatge) |
| jaiki naiz (que m’è lheuat) | jaso dut (è recuelhut) |
Bèri vèrbs pòden èster intransitius o transitius segon eth contèxte: esnatzen naiz = me desvelhi; umea esnatu dut = è desvelhat ath mainatge. En A1 centra-te enes parelhes mès comunes.
Frases tipiques
- Goizeko zazpietan esnatu naiz. — Que m’è desvelhat a sèt deth maitin.
- Lanera autobusez joan naiz. — È anat tath trabalh en autobús.
- Etxera oinez etorri naiz. — È vengut tà casa a pè.
- Egoitz berandu jaiki da gaur. — Egoitz s’a lheuat tard aué.
- Gu zinera joan gara. — Nosati auem anat ath cinèma.
- Haiek tabernan egon dira. — Eri an estat ena tauèrna.
Negacion
Ez naiz lanera joan. — Non è anat tath trabalh.
Ez da etorri. — Non a vengut.
Ez gara goiz esnatu. — Non mos auem desvelhat lèu.
Mini-dialòg
— Gaur zer egin duzu?
— Goizean kiroldegira joan naiz, gero etxera etorri naiz eta lasai-lasai bazkaldu dut. Arratsaldean lagun batekin egon naiz.
Fixa-te com cambie er auxiliar entre vèrbs: joan naiz (intransitiu) vs bazkaldu dut (transitiu). Ei era coreografia constanta deth basc.
Tà fixar era idèa: memoriza en blòc “joan naiz, etorri naiz, esnatu naiz, jaiki naiz, dutxatu naiz, oheratu naiz”. Ei eth peloton des NAIZ. Es auti (jan, edan, ikusi, hartu, egin, erosi…) cagen lèu toti en equip DUT.
Ejercicios
"Etxera joan naiz" vò díder…
Perqué "joan" emplegue er auxiliar naiz e non dut?
Vòs díder "Maialen a vengut tard". Com ac dides?
Que m'è desvelhat tard = Berandu esnatu .
An anat ath cinèma = Zinera joan .