Czasowniki nieprzechodnie w czasie przeszłym bliskim (joan naiz, etorri naiz)

Czasowniki nieprzechodnie to te, które nie mają dopełnienia: nikt nie budzi czegoś ani nie idzie czegoś — po prostu się budzimy, idziemy, przychodzimy. W języku baskijskim czasowniki te używają czasownika posiłkowego izan (naiz, zara, da…). W czasie przeszłym bliskim wzór jest następujący:

partizipioa + naiz/zara/da/gara/zarete/dira

Kluczowe rozróżnienie: NOR a NOR-NORK

To jest podstawowa zasada języka baskijskiego i główna trudność tej jednostki:

Typ	Ma dopełnienie	Czasownik posiłkowy	Przykład
Nieprzechodni (NOR)	NIE	izan (naiz/zara/da…)	joan naiz (poszedłem)
Przechodni (NOR-NORK)	TAK	ukan (dut/duzu/du…)	jan dut (zjadłem coś)

Praktyczna sztuczka: jeśli po polsku możesz zadać pytanie “co?” po czasowniku (co zjadłem? co zobaczyłem?), jest on przechodni i idzie z dut. Jeśli się nie da (“co poszedłem?” nie działa), jest nieprzechodni i idzie z naiz.

Podstawowe czasowniki nieprzechodnie

Partizipioa	Ja (…)	Polski
joan	joan naiz	poszedłem
etorri	etorri naiz	przyszedłem
ibili	ibili naiz	chodziłem / kręciłem się gdzieś
sartu	sartu naiz	wszedłem do środka
atera	atera naiz	wyszedłem
igo	igo naiz	wszedłem na górę
jaitsi	jaitsi naiz	zszedłem na dół
itzuli	itzuli naiz	wróciłem
bueltatu	bueltatu naiz	wróciłem (wariant)
iritsi	iritsi naiz	przyjechałem / dotarłem
esnatu	esnatu naiz	obudziłem się
jaiki	jaiki naiz	wstałem
altxatu	altxatu naiz	wstałem
dutxatu	dutxatu naiz	wziąłem prysznic
jantzi	jantzi naiz	ubrałem się
oheratu	oheratu naiz	położyłem się spać
lokartu	lokartu naiz	zasnąłem
erori	erori naiz	upadłem
eseri	eseri naiz	usiadłem
gaixotu	gaixotu naiz	źle się poczułem
egon	egon naiz	byłem

Pełna odmiana

Z joan (iść):

Zaimek	Forma	Polski
Ni	joan naiz	Poszedłem
Zu	joan zara	Poszedłeś
Hura	joan da	Poszedł
Gu	joan gara	Poszliśmy
Zuek	joan zarete	Poszliście
Haiek	joan dira	Poszli

Zaimki tutaj występują bez -k (idą z NOR, a nie z NORK): ni, a nie nik; Maialen, a nie Maialenek. W tym wzorze nazwy własne występują bez zmian: Egoitz etorri da (Egoitz przyszedł), Maialen joan da (Maialen poszła).

Porównanie obok siebie

Nieprzechodni (NAIZ)	Przechodni (DUT)
joan naiz (poszedłem)	eraman dut (zaniosłem)
etorri naiz (przyszedłem)	ekarri dut (przyniosłem)
esnatu naiz (obudziłem się)	esnatu dut umea (obudziłem dziecko)
jaiki naiz (wstałem)	jaso dut (podniosłem / odebrałem)

Niektóre czasowniki mogą być nieprzechodnie lub przechodnie w zależności od kontekstu: esnatzen naiz = budzę się; umea esnatu dut = obudziłem dziecko. Na poziomie A1 skup się na najczęstszych parach.

Typowe zdania

Goizeko zazpietan esnatu naiz. — Obudziłem się o siódmej rano.
Lanera autobusez joan naiz. — Pojechałem do pracy autobusem.
Etxera oinez etorri naiz. — Przyszedłem do domu pieszo.
Egoitz berandu jaiki da gaur. — Egoitz wstał dziś późno.
Gu zinera joan gara. — My poszliśmy do kina.
Haiek tabernan egon dira. — Oni byli w barze.

Przeczenie

Ez naiz lanera joan. — Nie poszedłem do pracy.

Ez da etorri. — Nie przyszedł.

Ez gara goiz esnatu. — Nie obudziliśmy się wcześnie.

Mini-dialog

— Gaur zer egin duzu?

— Goizean kiroldegira joan naiz, gero etxera etorri naiz eta lasai-lasai bazkaldu dut. Arratsaldean lagun batekin egon naiz.

Zwróć uwagę, jak zmienia się czasownik posiłkowy pomiędzy czasownikami: joan naiz (nieprzechodni) a bazkaldu dut (przechodni). To stała choreografia języka baskijskiego.

Aby utrwalić pomysł: zapamiętaj w jednym bloku “joan naiz, etorri naiz, esnatu naiz, jaiki naiz, dutxatu naiz, oheratu naiz”. To peleton NAIZ. Pozostałe (jan, edan, ikusi, hartu, egin, erosi…) wpadają niemal wszystkie do drużyny DUT.