Czasowniki nieprzechodnie w czasie przeszłym niedawnym (joan naiz, etorri naiz)

Czasowniki nieprzechodnie to te, które nie mają dopełnienia bliższego: nikt nie budzi czegoś ani nie idzie czegoś — po prostu budzi się, idzie, przychodzi. W języku baskijskim te czasowniki używają czasownika posiłkowego izan (naiz, zara, da…). W czasie przeszłym niedawnym wzór jest następujący:

partizipioa + naiz/zara/da/gara/zarete/dira

Kluczowe rozróżnienie: NOR vs NOR-NORK

To jest fundamentalna zasada języka baskijskiego i główna trudność w tej lekcji:

Typ	Ma dopełnienie	Posiłkowy	Przykład
Nieprzechodni (NOR)	NIE	izan (naiz/zara/da…)	joan naiz (poszedłem/poszłam)
Przechodni (NOR-NORK)	TAK	ukan (dut/duzu/du…)	jan dut (zjadłem/zjadłam coś)

Praktyczna wskazówka: jeśli po polsku możesz zapytać „co?” po czasowniku (co zjadłem/am? co widziałem/am?), jest on przechodni i łączy się z dut. Jeśli nie można („co poszedłem/poszłam?” nie ma sensu), jest nieprzechodni i łączy się z naiz.

Podstawowe czasowniki nieprzechodnie

Partizipioa	Ja (zrobiłem/am…)	Polski
joan	joan naiz	poszedłem/poszłam
etorri	etorri naiz	przyszedłem/przyszłam
ibili	ibili naiz	chodziłem/chodziłam / byłem/byłam tu i tam
sartu	sartu naiz	wszedłem/weszłam
atera	atera naiz	wyszedłem/wyszłam
igo	igo naiz	wszedłem/weszłam na górę
jaitsi	jaitsi naiz	zszedłem/zeszłam
itzuli	itzuli naiz	wróciłem/wróciłam
bueltatu	bueltatu naiz	wróciłem/wróciłam (wariant)
iritsi	iritsi naiz	przybyłem/przybyłam, dotarłem/dotarłam
esnatu	esnatu naiz	obudziłem/obudziłam się
jaiki	jaiki naiz	wstałem/wstałam
altxatu	altxatu naiz	wstałem/wstałam
dutxatu	dutxatu naiz	wziąłem/wzięłam prysznic
jantzi	jantzi naiz	ubrałem/ubrałam się
oheratu	oheratu naiz	położyłem/położyłam się spać
lokartu	lokartu naiz	zasnąłem/zasnęłam
erori	erori naiz	upadłem/upadłam
eseri	eseri naiz	usiadłem/usiadłam
gaixotu	gaixotu naiz	zachorowałem/zachorowałam
egon	egon naiz	byłem/byłam

Pełna odmiana

Z joan (iść):

Zaimek	Forma	Polski
Ni	joan naiz	Poszedłem/Poszłam
Zu	joan zara	Poszedłeś/Poszłaś
Hura	joan da	Poszedł/Poszła/Poszło
Gu	joan gara	Poszliśmy/Poszłyśmy
Zuek	joan zarete	Poszliście/Poszłyście
Haiek	joan dira	Poszli/Poszły

Zaimki występują tutaj bez -k (w przypadku NOR, nie NORK): ni, a nie nik; Maialen, a nie Maialenek. W tym wzorcu imiona własne pozostają bez zmian: Egoitz etorri da (Egoitz przyszedł), Maialen joan da (Maialen poszła).

Porównanie

Nieprzechodni (NAIZ)	Przechodni (DUT)
joan naiz (poszedłem/poszłam)	eraman dut (zaniosłem/zaniosłam)
etorri naiz (przyszedłem/przyszłam)	ekarri dut (przyniosłem/przyniosłam)
esnatu naiz (obudziłem/obudziłam się)	esnatu dut umea (obudziłem/obudziłam dziecko)
jaiki naiz (wstałem/wstałam)	jaso dut (podniosłem/podniosłam, zebrałem/zebrałam)

Niektóre czasowniki mogą być nieprzechodnie lub przechodnie w zależności od kontekstu: esnatzen naiz = budzę się; umea esnatu dut = obudziłem/obudziłam dziecko. Na poziomie A1 skup się na najczęstszych parach.

Typowe zwroty

Goizeko zazpietan esnatu naiz. — Obudziłem/Obudziłam się o siódmej rano.
Lanera autobusez joan naiz. — Pojechałem/Pojechałam do pracy autobusem.
Etxera oinez etorri naiz. — Przyszedłem/Przyszłam do domu pieszo.
Egoitz berandu jaiki da gaur. — Egoitz wstał dzisiaj późno.
Gu zinera joan gara. — My poszliśmy do kina.
Haiek tabernan egon dira. — Oni byli w barze.

Przeczenie

Ez naiz lanera joan. — Nie poszedłem/poszłam do pracy.

Ez da etorri. — Nie przyszedł/przyszła.

Ez gara goiz esnatu. — Nie obudziliśmy się wcześnie.

Mini-dialog

— Gaur zer egin duzu?

— Goizean kiroldegira joan naiz, gero etxera etorri naiz eta lasai-lasai bazkaldu dut. Arratsaldean lagun batekin egon naiz.

Zwróć uwagę, jak zmienia się czasownik posiłkowy w zależności od czasownika: joan naiz (nieprzechodni) vs bazkaldu dut (przechodni). To stała choreografia języka baskijskiego.

Aby utrwalić: zapamiętaj jako blok „joan naiz, etorri naiz, esnatu naiz, jaiki naiz, dutxatu naiz, oheratu naiz”. To jest pluton NAIZ. Pozostałe (jan, edan, ikusi, hartu, egin, erosi…) prawie wszystkie należą do drużyny DUT.