Que fixeches hoxe? — o pasado recente
No euskera, para contar o que fixeches hai pouco — sobre todo hoxe — úsase o orainaldi burutua (literalmente “presente perfecto”), que equivale ao comín / fun do galego. É o que se coñece como pasado recente.
A fórmula é moi sinxela
Partizipioa + auxiliar (izan ou ukan)
Comparada co aspecto habitual que viches na unidade anterior, o único que cambia é que o verbo vai sen -tzen / -ten:
| Habitual | Pasado recente | Galego |
|---|---|---|
| gosaltzen dut | gosaldu dut | almorzo → almorcei |
| jaten dut | jan dut | como → comín |
| joaten naiz | joan naiz | vou → fun |
| etortzen naiz | etorri naiz | veño → vin |
| ikusten dut | ikusi dut | vexo → vin |
É a mesma diferenza que en galego entre presente habitual e pretérito perfecto:
- Egunero euskaltegira joaten naiz. — Cada día vou ao euskaltegi.
- Gaur goizean euskaltegira joan naiz. — Esta mañá fun ao euskaltegi.
A pregunta máis natural
— Zer egin duzu gaur? — Que fixeches hoxe?
— Lan egin dut, eta gero zinera joan naiz. — Traballei, e despois fun ao cine.
Fíxate nas dúas formas: lan egin dut (con dut porque “traballar” leva obxecto en euskera) e joan naiz (con naiz porque “ir” non leva obxecto).
Os dous auxiliares — repaso rápido
Con izan (NOR) — naiz / zara / da / gara / zarete / dira
| Pronome | Auxiliar | Exemplo |
|---|---|---|
| ni (eu) | naiz | joan naiz (fun) |
| zu (ti) | zara | etorri zara (viñeches) |
| hura (el/ela) | da | esnatu da (espertou) |
| gu (nós) | gara | joan gara (fomos) |
| zuek (vós) | zarete | etorri zarete (viñestes) |
| haiek (eles) | dira | joan dira (foron) |
Con ukan (NOR-NORK) — dut / duzu / du / dugu / duzue / dute
| Pronome | Auxiliar | Exemplo |
|---|---|---|
| nik (eu) | dut | jan dut (comín) |
| zuk (ti) | duzu | ikusi duzu (viches) |
| hark (el/ela) | du | erosi du (mercou) |
| guk (nós) | dugu | egin dugu (fixemos) |
| zuek (vós) | duzue | jan duzue (comestes) |
| haiek (eles) | dute | ikusi dute (viron) |
Mini-conversa
— Kaixo Maialen! Zer moduz?
— Ondo. Eta zu? Zer egin duzu gaur?
— Lan egin dut goizean, eta arratsaldean lagun batekin kafea hartu dut.
— Polita. Ni gaur ez naiz lanera joan, gaixo egon naiz.
Resumo da partida: todo o truco está en saber que auxiliar usa cada verbo (verémolo nas próximas dúas leccións) e manter o partizipio sen a marca habitual -tzen/-ten.
Ejercicios
"Zer egin duzu gaur?" significa…
Compara: "egunero gosaltzen dut" vs "gaur gosaldu dut". Cal é a diferenza?
Comín = jan (auxiliar para "eu + obxecto").
Fun = joan (auxiliar para "eu" sen obxecto).