Verbos intransitivos en pasáu recién (joan naiz, etorri naiz)

Los verbos intransitivos son los que nun lleven oxetu: naide espierta daqué o va daqué — ún cenciellamente espiértase, va, vien. En euskera, estos verbos usen l’auxiliar izan (naiz, zara, da…). Nel pasáu recién la fórmula ye:

partizipioa + naiz/zara/da/gara/zarete/dira

La estremadura clave: NOR vs NOR-NORK

Esta ye la regla fundamental del euskera y la dificultá principal d’esta unidá:

Tipu	Lleva oxetu	Auxiliar	Exemplu
Intransitivu (NOR)	NON	izan (naiz/zara/da…)	joan naiz (fui)
Transitivu (NOR-NORK)	SÍ	ukan (dut/duzu/du…)	jan dut (comí daqué)

Truco práuticu: si en asturianu pues entrugar “¿qué?” dempués del verbu (¿qué comí? ¿qué vi?), ye transitivu y va con dut. Si nun se pue (“¿qué fui?” nun furrula), ye intransitivu y va con naiz.

Verbos intransitivos básicos

Partizipioa	Yo (… )	Asturianu
joan	joan naiz	fui
etorri	etorri naiz	vini
ibili	ibili naiz	anduvi / estuvi per ende
sartu	sartu naiz	entré
atera	atera naiz	salí
igo	igo naiz	xubí
jaitsi	jaitsi naiz	baxé
itzuli	itzuli naiz	volví
bueltatu	bueltatu naiz	volví (variante)
iritsi	iritsi naiz	aporté
esnatu	esnatu naiz	esperté
jaiki	jaiki naiz	llevantéme
altxatu	altxatu naiz	llevantéme
dutxatu	dutxatu naiz	ducheme
jantzi	jantzi naiz	vistíme
oheratu	oheratu naiz	acostéme
lokartu	lokartu naiz	adormecíme
erori	erori naiz	caí
eseri	eseri naiz	senteme
gaixotu	gaixotu naiz	púnxeme malu
egon	egon naiz	estuvi

Conxugación completa

Con joan (dir):

Pronome	Forma	Asturianu
Ni	joan naiz	Fui
Zu	joan zara	Fuisti
Hura	joan da	Foi
Gu	joan gara	Fuimos
Zuek	joan zarete	Fuisteis
Haiek	joan dira	Foron

Los pronomes equí van ensin -k (van con NOR, non con NORK): ni, non nik; Maialen, non Maialenek. Nesti patrón los nomes propios van tal cual: Egoitz etorri da (Egoitz vieno), Maialen joan da (Maialen foi).

Comparanza llau a llau

Intransitivu (NAIZ)	Transitivu (DUT)
joan naiz (fui)	eraman dut (lleví)
etorri naiz (vini)	ekarri dut (traxi)
esnatu naiz (esperté)	esnatu dut umea (esperté al neñu)
jaiki naiz (llevantéme)	jaso dut (recoyí)

Dalgunos verbos puen ser intransitivos o transitivos según el contestu: esnatzen naiz = espierto; umea esnatu dut = esperté al neñu. En A1 céntrate nes pareyes más comunes.

Frases típiques

Goizeko zazpietan esnatu naiz. — Esperté a les siete de la mañana.
Lanera autobusez joan naiz. — Fui al trabayu n’autobús.
Etxera oinez etorri naiz. — Vini a casa andando.
Egoitz berandu jaiki da gaur. — Egoitz llevantóse tarde güei.
Gu zinera joan gara. — Nós fuimos al cine.
Haiek tabernan egon dira. — Ellos estuvieron na taberna.

Negación

Ez naiz lanera joan. — Nun fui al trabayu.

Ez da etorri. — Nun vieno.

Ez gara goiz esnatu. — Nun espertemos ceo.

Mini-diálogu

— Gaur zer egin duzu?

— Goizean kiroldegira joan naiz, gero etxera etorri naiz eta lasai-lasai bazkaldu dut. Arratsaldean lagun batekin egon naiz.

Fíxate cómo camuda l’auxiliar ente verbos: joan naiz (intransitivu) vs bazkaldu dut (transitivu). Ye la coreografía constante del euskera.

Pa fixar la idea: memoriza en bloque “joan naiz, etorri naiz, esnatu naiz, jaiki naiz, dutxatu naiz, oheratu naiz”. Ye’l pelotón de los NAIZ. Los demás (jan, edan, ikusi, hartu, egin, erosi…) cayen cuasi toos nel equipu DUT.