¿Cuándo? Marcadors temporals (gaur, atzo, gaur goizean)
Pa contar bien lo que ha pasau, amenestes dir cuándo. Ista lección te da los marcadors que se combinan con o pasau recient pa fitar las accions en o tiempo.
Los marcadors basicos
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| gaur | hue |
| atzo | ahiere |
| bihar | maitín |
| etzi | pasau maitín |
| orain | agora |
| oraintxe | agora mesmo |
| lehen | antis |
| gero | dimpués, allora |
Si t’has fixau, atzo (ahiere) y bihar (maitín) son dos parolas tan curtas que s’aprenden d’un golpe. Etzi (pasau maitín) ye una parola que l’aragonés no tien en una sola pieza — un chicot regalo de l’euskera.
Combinando con moments d’o día
Los marcadors se combinan con goizean, arratsaldean, gauean y companyía de la unidat anterior. La fórmula ye: marcador + parte d’o día.
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| gaur goizean | ista maitinada / hue por la maitinada |
| gaur eguerdian | hue a meyodía |
| gaur arratsaldean | ista tardada |
| gaur gauean | ista nuei |
| atzo goizean | ahiere por la maitinada |
| atzo arratsaldean | ahiere a la tardada |
| atzo gauean | anuei |
| bihar goizean | maitín por la maitinada |
Pareta cuenta: gaur gauean ye “ista nuei” (la nuei que tiens por debant u la que yes vivindo); atzo gauean ye “anuei”. L’euskera distingue muit claro.
Freqüencia y vegadas
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| behin | una vegada |
| bi aldiz | dos vegadas |
| hiru aldiz | tres vegadas |
| askotan | a sobén, muitas vegadas |
| batzuetan | a vegadas |
| inoiz ez | nunca |
| gaur goizetik | dende ista maitinada |
| aste honetan | ista semana |
| hilabete honetan | iste mes |
Frases con pasau recient y marcadors
Gaur goizean lanera joan naiz autoz. — Ista maitinada he iu a o treballo en auto.
Gaur arratsaldean Mikelekin egon naiz. — Ista tardada he estau con Mikel.
Gaur oso berandu esnatu naiz. — Hue m’he dispertau muit tardi.
Gaur eguerdian etxean bazkaldu dut. — Hue a meyodía he chentau en casa.
Aste honetan bi aldiz egon naiz zinean. — Ista semana he estau dos vegadas en o cine.
L’orden de la frase
En euskera l’orden tipico d’una frase con marcador temporal ye:
CUÁNDO + ÁN + QUÉ + VERBO
Gaur goizean + euskaltegian + euskara + ikasi dut. — Ista maitinada he estudiau euskera en l’euskaltegi.
No ye la sola posibilidat — l’euskera permite mover los elementos pa enfatizar — pero si sigues iste orden no te trafucas.
Mini-charrada
— Eta gaur zer egin duzu, Maialen?
— Gaur goizean lanera joan naiz oinez. Eguerdian lagunekin bazkaldu dut tabernan. Arratsaldean etxera bueltatu naiz eta liburua irakurri dut. Gauean ez dut afaldu, asko jan baitut bazkarian.
Nota: gaur abarca tot o día d’hue. Si quiers precisar, anyade lo momento (gaur goizean, gaur arratsaldean). En charradas correntes, Zer egin duzu gaur? s’entiende como “¿qué has feito hue en cheneral?”.
Ejercicios
"Atzo arratsaldean" significa…
Quiers dir "Ista maitinada he almorzau en casa". ¿Cómo lo dices?
Distingue: "askotan" vs "behin". ¿Qué quieren dir?
Pasau maitín = (replena la parola).