Cuan? Marcadors temporals (gaur, atzo, gaur goizean)
Pa contar bien o que ha pasau, precisas decir cuan. Ista lección te da os marcadors que se combinan con o pasau recient pa anclar as accions en o tiempo.
Os marcadors basicos
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| gaur | hue |
| atzo | ahier |
| bihar | maitín |
| etzi | pasau maitín |
| orain | agora |
| oraintxe | agora mesmo |
| lehen | antes |
| gero | dimpués |
Si t’has fixau, atzo (ahier) y bihar (maitín) son dos parolas tan curtas que s’aprenden d’un truco. Etzi (pasau maitín) ye una parola que o castellano no tiene en una sola pieza — un chiquet present de l’euskera.
Combinando con momentos d’o día
Os marcadors se combinan con goizean, arratsaldean, gauean y companyía d’a unidat anterior. A formula ye: marcador + parte d’o día.
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| gaur goizean | iste maitín / hue de maitins |
| gaur eguerdian | hue a meyo día |
| gaur arratsaldean | ista tardi |
| gaur gauean | ista nueit |
| atzo goizean | ahier de maitins |
| atzo arratsaldean | ahier tardi |
| atzo gauean | ahier nueit |
| bihar goizean | maitín de maitins |
Pare cuenta: gaur gauean ye “ista nueit” (a nueit que tienes per debant u a que yes vivindo); atzo gauean ye “ahier nueit”. L’euskera distingue muit clarament.
Frecuencia y vegadas
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| behin | una vegada |
| bi aldiz | dos vegadas |
| hiru aldiz | tres vegadas |
| askotan | a sobén, muitas vegadas |
| batzuetan | a vegadas |
| inoiz ez | nunca |
| gaur goizetik | dende iste maitín |
| aste honetan | ista semana |
| hilabete honetan | iste mes |
Frases con pasau recient y marcadors
Gaur goizean lanera joan naiz autoz. — Iste maitín he iu a treballar en auto.
Gaur arratsaldean Mikelekin egon naiz. — Ista tardi he estau con Mikel.
Gaur oso berandu esnatu naiz. — Hue m’he espertato muit tardi.
Gaur eguerdian etxean bazkaldu dut. — Hue a meyo día he minchau en casa.
Aste honetan bi aldiz egon naiz zinean. — Ista semana he estau dos vegadas en o cine.
L’orden d’a frase
En euskera l’orden tipico d’una frase con marcador temporal ye:
CUAN + AON + QUÉ + VERBO
Gaur goizean + euskaltegian + euskara + ikasi dut. — Iste maitín he estudiau euskera en o euskaltegi.
No ye a unica posibilidat — l’euskera permite mover os elementos pa emfatizar — pero si sigues iste orden no t’entivocas.
Mini-charrada
— Eta gaur zer egin duzu, Maialen?
— Gaur goizean lanera joan naiz oinez. Eguerdian lagunekin bazkaldu dut tabernan. Arratsaldean etxera bueltatu naiz eta liburua irakurri dut. Gauean ez dut afaldu, asko jan baitut bazkarian.
Nota: gaur abarca tot o día actual. Si quiers precisar, adhibe o momento (gaur goizean, gaur arratsaldean). En conversacions corrients, Zer egin duzu gaur? s’entiende como “qué has feito hue en cheneral?”.
Ejercicios
"Atzo arratsaldean" quiere decir…
Quiers decir "Iste maitín he desayuno en casa". Cómo lo dices?
Distingue: "askotan" vs "behin". Qué quieren decir?
Pasau maitín = (replena a parola).