¿Qué has feito güei? — o pasau recient
En o euskera, ta contar lo que has feito fa poco —sobre tot güei— s’emplega o orainaldi burutua (literalment “presente perfecto”), que equivale a o he minchau / he ito de l’aragonés. Ye lo que se conoixe como pasau recient.
A formula ye bien simpla
Partizipioa + auxiliar (izan u ukan)
Comparada con l’aspecto habitual que viés en a unidat anterior, lo unico que cambia ye que o verbo va sin -tzen / -ten:
| Habitual | Pasau recient | Aragonés |
|---|---|---|
| gosaltzen dut | gosaldu dut | esmorzo → he esmorzau |
| jaten dut | jan dut | mincho → he minchau |
| joaten naiz | joan naiz | voi → he ito |
| etortzen naiz | etorri naiz | viengo → he veniu |
| ikusten dut | ikusi dut | veigo → he visto |
Ye a mesma diferencia que en aragonés entre presente habitual y preterito perfecto composato:
- Egunero euskaltegira joaten naiz. — Cada día voi a l’euskaltegi.
- Gaur goizean euskaltegira joan naiz. — Iste maitín he ito a l’euskaltegi.
A pregunta más natural
— Zer egin duzu gaur? — ¿Qué has feito güei?
— Lan egin dut, eta gero zinera joan naiz. — He treballau, y dimpués he ito a o cine.
Fixa-te en as dos formas: lan egin dut (con dut porque “treballar” leva obchecto en euskera) y joan naiz (con naiz porque “ir” no leva obchecto).
Os dos auxiliars — repaso rapido
Con izan (NOR) — naiz / zara / da / gara / zarete / dira
| Pronombre | Auxiliar | Eixemplo |
|---|---|---|
| ni (yo) | naiz | joan naiz (he ito) |
| zu (tú) | zara | etorri zara (has veniu) |
| hura (él/ella) | da | esnatu da (s’ha dispertau) |
| gu (nusatros) | gara | joan gara (hemos ito) |
| zuek (vusatros) | zarete | etorri zarete (hez veniu) |
| haiek (éls/ellas) | dira | joan dira (han ito) |
Con ukan (NOR-NORK) — dut / duzu / du / dugu / duzue / dute
| Pronombre | Auxiliar | Eixemplo |
|---|---|---|
| nik (yo) | dut | jan dut (he minchau) |
| zuk (tú) | duzu | ikusi duzu (has visto) |
| hark (él/ella) | du | erosi du (ha mercau) |
| guk (nusatros) | dugu | egin dugu (hemos feito) |
| zuek (vusatros) | duzue | jan duzue (hez minchau) |
| haiek (éls/ellas) | dute | ikusi dute (han visto) |
Mini-conversación
— Kaixo Maialen! Zer moduz?
— Ondo. Eta zu? Zer egin duzu gaur?
— Lan egin dut goizean, eta arratsaldean lagun batekin kafea hartu dut.
— Polita. Ni gaur ez naiz lanera joan, gaixo egon naiz.
Resumen: tot o truco ye en saper qué auxiliar emplega cada verbo (lo veyeremos en as dos vinients leccions) y mantener o participio sin a marca habitual -tzen/-ten.
Ejercicios
"Zer egin duzu gaur?" significa…
Compara: "egunero gosaltzen dut" vs "gaur gosaldu dut". ¿Cuál ye a diferencia?
He minchau = jan (auxiliar ta "yo + obchecto").
He ito = joan (auxiliar ta "yo" sin obchecto).