Quan? Marcaires temporaus (gaur, atzo, gaur goizean)
Entà explicar ben çò que s’a passat, as de besonh de díder quan. Aguesta leccion te balhe es marcaires que se combinen damb eth passat recent entà ancorar es accions en temps.
Es marcaires basics
| Basc | Aranés |
|---|---|
| gaur | aué |
| atzo | ièr |
| bihar | deman |
| etzi | deman passat |
| orain | ara |
| oraintxe | ara madeish |
| lehen | abans |
| gero | dempús, après |
S’as estat atent, atzo (ièr) e bihar (deman) son dues paraules tan cuertes que s’aprenen d’un còp. Etzi (deman passat) ei ua paraula qu’eth castelhan non a en ua soleta pèça — un petit present deth basc.
En tot combinar damb moments deth dia
Es marcaires se combinen damb goizean, arratsaldean, gauean e companhia dera unitat anteriora. Era formula ei: marcaire + part deth dia.
| Basc | Aranés |
|---|---|
| gaur goizean | aguest maitin / aué de maitin |
| gaur eguerdian | aué a meddia |
| gaur arratsaldean | aguest vrèspe |
| gaur gauean | aguesta net |
| atzo goizean | ièr de maitin |
| atzo arratsaldean | ièr de vrèspe |
| atzo gauean | ièr de net |
| bihar goizean | deman de maitin |
Atencion: gaur gauean ei “aguesta net” (era net que t’espere o era que viues); atzo gauean ei “ièr de net”. Eth basc hè ua distincion fòrça clara.
Frequéncia e còps
| Basc | Aranés |
|---|---|
| behin | un còp |
| bi aldiz | dus còps |
| hiru aldiz | tres còps |
| askotan | soent, fòrça còps |
| batzuetan | de còps |
| inoiz ez | jamès |
| gaur goizetik | des d’aguest maitin |
| aste honetan | aguesta setmana |
| hilabete honetan | aguest mes |
Frases damb passat recent e marcaires
Gaur goizean lanera joan naiz autoz. — Aguest maitin èi anat a trabalhar en veitura.
Gaur arratsaldean Mikelekin egon naiz. — Aguest vrèspe èi estat damb Mikel.
Gaur oso berandu esnatu naiz. — Aué m’è despertat fòrça tard.
Gaur eguerdian etxean bazkaldu dut. — Aué a meddia èi dinat en casa.
Aste honetan bi aldiz egon naiz zinean. — Aguesta setmana èi estat dus còps en cinèma.
Er orde dera frasa
En basc, er orde tipic d’ua frasa damb un marcaire temporau ei:
QUAN + ON + QUÉ + VÈRB
Gaur goizean + euskaltegian + euskara + ikasi dut. — Aguest maitin èi estudiat basc en euskaltegi.
Non ei era unica possibilitat —eth basc permet de mòir es elements entà emfatizar— mès se seguisses aguest orde, non t’enganaràs.
Mini-conversacion
— Eta gaur zer egin duzu, Maialen?
— Gaur goizean lanera joan naiz oinez. Eguerdian lagunekin bazkaldu dut tabernan. Arratsaldean etxera bueltatu naiz eta liburua irakurri dut. Gauean ez dut afaldu, asko jan baitut bazkarian.
Nòta: gaur includís tot eth dia actuau. Se vòs precisar, ahig eth moment (gaur goizean, gaur arratsaldean). Enes conversacions correntes, Zer egin duzu gaur? s’enten coma “qué as hèt aué en generau?”.
Ejercicios
"Atzo arratsaldean" signifique…
Vòs díder "Aguest maitin èi dejunat en casa". Com ac ditzes?
Destrie: "askotan" vs "behin". Qué vòlen díder?
Deman passat = (remplís era paraula).