¿Qué tienes fecho güei? — el pasáu recién
N’euskera, pa cuntar lo que tienes fecho hai poco —sobremanera güei— úsase l’orainaldi burutua (lliteralmente «presente perfectu»), qu’equival al tengo comío / tengo dío del asturianu. Ye lo que se conoz como pasáu recién.
La fórmula ye per simple
Partizipioa + auxiliar (izan o ukan)
Comparada col aspeutu habitual que visti na unidá anterior, lo único que camuda ye que’l verbu va ensin -tzen / -ten:
| Habitual | Pasáu recién | Asturianu |
|---|---|---|
| gosaltzen dut | gosaldu dut | almuerzo → tengo almorzao |
| jaten dut | jan dut | como → tengo comío |
| joaten naiz | joan naiz | voi → tengo dío |
| etortzen naiz | etorri naiz | vengo → tengo venío |
| ikusten dut | ikusi dut | veo → tengo visto |
Ye la mesma diferencia que n’asturianu ente presente habitual y pretéritu perfeutu compuestu:
- Egunero euskaltegira joaten naiz. — Cada día voi al euskaltegi.
- Gaur goizean euskaltegira joan naiz. — Esta mañana tengo dío al euskaltegi.
La entruga más natural
— Zer egin duzu gaur? — ¿Qué tienes fecho güei?
— Lan egin dut, eta gero zinera joan naiz. — Tengo trabayao, y dempués tengo dío al cine.
Fíxate nes dos formes: lan egin dut (con dut porque «trabayar» lleva oxetu n’euskera) y joan naiz (con naiz porque «dir» nun lleva oxetu).
Los dos auxiliares — repasu rápidu
Con izan (NOR) — naiz / zara / da / gara / zarete / dira
| Pronome | Auxiliar | Exemplu |
|---|---|---|
| ni (yo) | naiz | joan naiz (tengo dío) |
| zu (tú) | zara | etorri zara (tienes venío) |
| hura (él/ella) | da | esnatu da (tien esconsoñao) |
| gu (nós) | gara | joan gara (tenemos dío) |
| zuek (vós) | zarete | etorri zarete (tenéis venío) |
| haiek (ellos) | dira | joan dira (tienen dío) |
Con ukan (NOR-NORK) — dut / duzu / du / dugu / duzue / dute
| Pronome | Auxiliar | Exemplu |
|---|---|---|
| nik (yo) | dut | jan dut (tengo comío) |
| zuk (tú) | duzu | ikusi duzu (tienes visto) |
| hark (él/ella) | du | erosi du (tien mercao) |
| guk (nós) | dugu | egin dugu (tenemos fecho) |
| zuek (vós) | duzue | jan duzue (tenéis comío) |
| haiek (ellos) | dute | ikusi dute (tienen visto) |
Mini-conversación
— Kaixo Maialen! Zer moduz?
— Ondo. Eta zu? Zer egin duzu gaur?
— Lan egin dut goizean, eta arratsaldean lagun batekin kafea hartu dut.
— Polita. Ni gaur ez naiz lanera joan, gaixo egon naiz.
Resume de partida: tol trucu ta en saber qué auxiliar usa cada verbu (verémoslo nes próximes dos lleiciones) y caltener el participiu ensin la marca habitual -tzen/-ten.
Ejercicios
«Zer egin duzu gaur?» significa…
Compara: «egunero gosaltzen dut» vs «gaur gosaldu dut». ¿Cuál ye la diferencia?
Tengo comío = jan (auxiliar pa «yo + oxetu»).
Tengo dío = joan (auxiliar pa «yo» ensin oxetu).