¿Qué fixisti güei? — el pasáu recién
Nel euskera, pa contar lo que fixisti hai poco — sobre too güei — úsase l’orainaldi burutua (lliteralmente “presente perfeutu”), qu’equival al comí / fui del asturianu. Ye lo que se conoz como pasáu recién.
La fórmula ye perceñciella
Partizipioa + auxiliar (izan o ukan)
Comparada col aspeutu habitual que vienres na unidá anterior, lo único que camuda ye que’l verbu va ensin -tzen / -ten:
| Habitual | Pasáu recién | Asturianu |
|---|---|---|
| gosaltzen dut | gosaldu dut | almuerzo → almorcé |
| jaten dut | jan dut | como → comí |
| joaten naiz | joan naiz | voi → fui |
| etortzen naiz | etorri naiz | vengo → vini |
| ikusten dut | ikusi dut | veo → vi |
Ye la mesma diferencia que n’asturianu ente presente habitual y pretéritu perfeutu:
- Egunero euskaltegira joaten naiz. — Cada día voi al euskaltegi.
- Gaur goizean euskaltegira joan naiz. — Esta mañana fui al euskaltegi.
La entruga más natural
— Zer egin duzu gaur? — ¿Qué fixisti güei?
— Lan egin dut, eta gero zinera joan naiz. — Trabayé, y dempués fui al cine.
Fíxate nes dos formes: lan egin dut (con dut porque “trabayar” lleva oxetu n’euskera) y joan naiz (con naiz porque “dir” nun lleva oxetu).
Los dos auxiliares — repasu rápidu
Con izan (NOR) — naiz / zara / da / gara / zarete / dira
| Pronome | Auxiliar | Exemplu |
|---|---|---|
| ni (yo) | naiz | joan naiz (fui) |
| zu (tu) | zara | etorri zara (viniesti) |
| hura (él/ella) | da | esnatu da (esconsoñó) |
| gu (nós) | gara | joan gara (fuimos) |
| zuek (vós) | zarete | etorri zarete (viniestis) |
| haiek (ellos) | dira | joan dira (foron) |
Con ukan (NOR-NORK) — dut / duzu / du / dugu / duzue / dute
| Pronome | Auxiliar | Exemplu |
|---|---|---|
| nik (yo) | dut | jan dut (comí) |
| zuk (tu) | duzu | ikusi duzu (visti) |
| hark (él/ella) | du | erosi du (mercó) |
| guk (nós) | dugu | egin dugu (fiximos) |
| zuek (vós) | duzue | jan duzue (comiestis) |
| haiek (ellos) | dute | ikusi dute (vieron) |
Mini-conversación
— Kaixo Maialen! Zer moduz?
— Ondo. Eta zu? Zer egin duzu gaur?
— Lan egin dut goizean, eta arratsaldean lagun batekin kafea hartu dut.
— Polita. Ni gaur ez naiz lanera joan, gaixo egon naiz.
Resume de partida: tol truco ta en saber qué auxiliar usa cada verbu (vámoslo ver nes próximes dos lleiciones) y caltener el partizipio ensin la marca habitual -tzen/-ten.
Ejercicios
"Zer egin duzu gaur?" significa…
Compara: "egunero gosaltzen dut" vs "gaur gosaldu dut". ¿Cuála ye la diferencia?
Comí = jan (auxiliar pa "yo + oxetu").
Fui = joan (auxiliar pa "yo" ensin oxetu).