Izan vs egon (calidade vs estado)
Esta é probablemente a distinción máis escorregadiza do A1 en éuscaro. Como en galego “ser” vs “estar”, pero con dúas diferenzas importantes: (1) os adxectivos cambian de forma e (2) algunhas palabras só se usan cun dos dous verbos.
A regra nunha liña
| Cando falas de… | Verbo | O adxectivo leva -a |
|---|---|---|
| Como é alguén sempre (calidade, descrición) | izan | si (alaia, altua) |
| Como está agora (estado, momento) | egon | non (pozik, nekatuta) |
Exemplos en pares
Mira como cambia a palabra elixida segundo fales de calidade ou de estado:
| Calidade (izan) | Estado (egon) |
|---|---|
| Alaia da. (É alegre, así é) | Pozik dago. (Está contenta) |
| Urduria naiz. (Son nerviosa de carácter) | Urduri nago. (Estou nerviosa hoxe) |
| Lasaia da. (É tranquilo) | Lasai dago. (Está tranquilo agora) |
| Ona da. (É boa persoa) | Ondo dago. (Está ben) |
| Gaixoa da. (É enfermizo) | Gaixorik dago. (Está enfermo) |
Ollo: alaia e pozik tradúcense as dúas por “alegre/contento”, pero non son intercambiables. Alaia describe o carácter; pozik o estado de ánimo dun momento.
Trucos para acertar
- Pásalle hoxe ou é así sempre? Se é dun momento puntual → egon. Se é a súa maneira de ser → izan.
- A palabra remata en
-ik,-ta, ou é un adverbio (ondo,gaizki)? Case sempre vai con egon. - Estou a describir un trazo físico permanente (alto, gordo, novo)? Vai con izan +
-a.
Casos típicos de A1
- Ni langilea naiz, baina gaur nekatuta nago. — Son traballadora, pero hoxe estou cansa.
- Egoitz oso jatorra da, baina haserre dago. — Egoitz é moi simpático, pero está anoxado.
- Maialenen ama gaztea da. Pozik dago, gaur urtebetetzea da eta. — A nai de Maialen é nova. Está contenta porque hoxe é o seu aniversario.
Pregunta correctamente
- Nolakoa zara? → describe o teu carácter / físico (uso izan).
- Nola zaude? ou Zer moduz? → conta como estás hoxe (uso egon).
Nota: en galego diríase “son nervioso” ou “estou nervioso” sen cambiar a palabra. En éuscaro a palabra cambia (urduria vs urduri). Ao principio custa; coa práctica diaria sae só. Se dubidas nunha conversa real, unha saída segura é usar egon cunha palabra invariable: haserre nago, triste nago, nekatuta nago — sempre funcionan.
Ejercicios
Para dicir "Maialen é alegre (en xeral, así é ela)" usamos…
Para dicir "Hoxe Maialen está alegre / contenta (é un estado)" usamos…
Meu pai é nervioso (é así) = Nire aita urduria .
Hoxe meu pai está nervioso (estado de hoxe) = Gaur nire aita urduri .
Estamos cansos = Nekatuta .