Pelo e ollos (ile eta begiak)

Para describir o pelo e os ollos en euskera non se usa izan (“ser”) como en galego (“son moreno”), senón ukan (“ter”): teño o pelo negro, teño os ollos azuis.

Pelo: ile

A palabra para “pelo” é ile (co artigo: ilea). Os adxectivos van detrás, e só o último leva a marca -a:

Euskera	Galego
ile beltza	pelo negro
ile horia	pelo louro
ile zuria	pelo branco / canoso
ile gorria	pelo roxo
ile urdina	pelo gris
ile motza	pelo curto
ile luzea	pelo longo
ile lisoa	pelo liso
ile kizkurra	pelo rizado

O pelo en euskera trátase como singular, igual que en galego. Por iso úsase dut / du (non ditut / ditu).

• Ile beltza eta luzea dut. — Teño o pelo negro e longo.
• Maialenek ile kizkurra du. — Maialen ten o pelo rizado.

Ollos: begiak

A diferenza do pelo, “os ollos” é plural (begiak). Por tanto os adxectivos van tamén en plural (-ak) e úsase ditut / ditu:

Euskera	Galego
begi urdinak	ollos azuis
begi marroiak	ollos marróns
begi berdeak	ollos verdes
begi beltzak	ollos negros
begi argiak	ollos claros
begi ilunak	ollos escuros

• Begi urdinak ditut. — Teño os ollos azuis.
• Mikelek begi marroiak ditu. — Mikel ten os ollos marróns.

Outros trazos: o sufixo -dun

Para dicir “que leva X” ou “con X”, o euskera ten un sufixo moi produtivo: -duna (singular) / -dunak (plural). Engádese ao substantivo e a persoa pasa a ser “o das lentes”, “o da barba”…

Euskera	Galego
betaurrekoduna	con lentes / o das lentes
bizarduna	con barba
biboteduna	con bigote
burusoila	calvo (literalmente “cabeza pelada”)

Estes si van con izan, porque describen unha calidade como un adxectivo:

• Hura biboteduna da. — El leva bigote.
• Nire aitona burusoila da. — O meu avó é calvo.

Combinando todo

Un retrato típico mestura varias estruturas:

Maialen txikia eta argala da. Ile gorria eta kizkurra du. Begi berdeak ditu. Betaurrekoduna da.

Maialen é baixiña e delgada. Ten o pelo roxo e rizado. Ten os ollos verdes. Leva lentes.

Fíxate como se reparte: izan para calidades xerais (txikia da), ukan para pelo/ollos (ile … du, begi … ditu), e -dun-a outra vez con izan para os accesorios.