Accions diarias y aspecto habitual

Ta dir lo que fas toz os días, l’euskera fa servir l’aspecto habitual: prenes lo verbo (partizipio) y le añades -tzen u -ten, dimpués lo combinas con lo verbo auxiliar izan (naiz, zara, da…) u ukan (dut, duzu, du…).

La regla

Final d’o verbo	Sufixo habitual	Eixemplo
consonant u -tu / -du	-tzen	esnatu → esnatzen
-n	-ten	jan → jaten; egin → egiten
-i (irregular)	-tzen u -ten	etorri → etortzen; ikusi → ikusten

Lo verbo jan (minchar) no se converte en janten sino en jaten — la “n” final desapareixe. Lo mesmo con edan → edaten, egon → egoten.

Verbos d’o día a día

NOR (auxiliar izan: naiz, zara, da…)

Istos van con izan porque son intransitivos — lo sujeto experimenta l’acción sin un obchecto:

Partizipioa	Aspecto habitual	Significau
esnatu	esnatzen naiz	me dispierto
jaiki	jaikitzen naiz	me devanto
altxatu	altxatzen naiz	me devanto (variant de jaiki)
dutxatu	dutxatzen naiz	me dutxo
jantzi	janzten naiz	me visto
joan	joaten naiz	voi
etorri	etortzen naiz	viengo
oheratu	oheratzen naiz	me gito
lokartu	lokartzen naiz	m’adormesco

NOR-NORK (auxiliar ukan: dut, duzu, du…)

Istos van con ukan porque tienen sujeto y obchecto:

Partizipioa	Aspecto habitual	Significau
gosaldu	gosaltzen dut	almuerzo
bazkaldu	bazkaltzen dut	mincho (dino)
afaldu	afaltzen dut	ceno
jan	jaten dut	mincho
edan	edaten dut	bebo
lan egin	lan egiten dut	treballo
lo egin	lo egiten dut	duermo
ikusi	ikusten dut	veigo
irakurri	irakurtzen dut	leigo
erosi	erosten dut	mercato

¿Por qué bells van con NAIZ y atros con DUT? Ye la distinción clau de l’euskera. Esnatzen naiz (me dispierto) ye bella cosa que me pasa a yo: no i hai un obchecto. Jaten dut (mincho) tien obchecto: ogia jaten dut (mincho pan). Isto se veye a fondo en la prochima unidat — de momento memoriza as parellas verbo + auxiliar.

Marcadors de frecuencia

Euskera	Aragonés
egunero	cada día / toz os días
beti	siempre
askotan	a ormino
batzuetan	a vegadas
normalean	normalment
gehienetan	la mayoría d’as vegadas
gutxitan	pocas vegadas
inoiz ez	nunca
astero	cada semana
hilero	cada mes

Eixemplos enlazaus

Egunero zazpietan esnatzen naiz eta dutxatzen naiz. — Cada día me dispierto a las siet y me dutxo.

Goizean kafea hartzen dut. — Por lo maitín prengo café.

Askotan lagunekin afaltzen dut. — A ormino ceno con amigos.

Batzuetan lo-kuluxka egiten dut bazkalostean. — A vegadas fo la migdiada dimpués de minchar.

Nota: bazkalostean = “dimpués de minchar” (literal: “tras lo dinar”). La cultura de l’euskera tien parolas compactas ta conceptos cotidianos como ixa — lo-kuluxka ye chustament ixa migdiada curta.