Accions diarias y aspecto habitual

Pa decir lo que fas cada día, o basco fa servir l’aspecto habitual: pillas o verbo (partizipio) y li adhibes -tzen u -ten, dimpués combinas con o verbo auxiliar izan (naiz, zara, da…) u ukan (dut, duzu, du…).

A regla

Final d’o verbo	Sufixo habitual	Exemplo
consonant u -tu / -du	-tzen	esnatu → esnatzen
-n	-ten	jan → jaten; egin → egiten
-i (irregular)	-tzen u -ten	etorri → etortzen; ikusi → ikusten

O verbo jan (minchar) no se torna janten sino jaten — a “n” final desapareixe. Lo mesmo con edan → edaten, egon → egoten.

Verbos d’o día a día

NOR (auxiliar izan: naiz, zara, da…)

Istos van con izan porque son intransitivos — o subchecto experimenta l’acción sin un obchecto:

Partizipioa	Aspecto habitual	Significau
esnatu	esnatzen naiz	me dispierto
jaiki	jaikitzen naiz	me Plevanto
altxatu	altxatzen naiz	me Plevanto (variant de jaiki)
dutxatu	dutxatzen naiz	me ducho
jantzi	janzten naiz	me visto
joan	joaten naiz	voi
etorri	etortzen naiz	viengo
oheratu	oheratzen naiz	me chito
lokartu	lokartzen naiz	m’aduermo

NOR-NORK (auxiliar ukan: dut, duzu, du…)

Istos van con ukan porque tienen subchecto y obchecto:

Partizipioa	Aspecto habitual	Significau
gosaldu	gosaltzen dut	desayuno
bazkaldu	bazkaltzen dut	mincho (almuerzo)
afaldu	afaltzen dut	ceno
jan	jaten dut	mincho
edan	edaten dut	bebo
lan egin	lan egiten dut	treballo
lo egin	lo egiten dut	duermo
ikusi	ikusten dut	veigo
irakurri	irakurtzen dut	leo
erosi	erosten dut	merco

Per qué bels uns van con NAIZ y atros con DUT? Ye a distinción clau d’o basco. Esnatzen naiz (me dispierto) ye bella cosa que me pasa a yo: no i hai un obchecto. Jaten dut (mincho) tiene obchecto: ogia jaten dut (mincho pan). Isto se veye a fundo en a proxima unidat — de momento memoriza as parellas verbo + auxiliar.

Marcadors de frecuencia

Basco	Aragonés
egunero	cada día / toz os días
beti	siempre
askotan	a sobén
batzuetan	a vegadas
normalean	normalment
gehienetan	a mayoría d’as vegadas
gutxitan	pocas vegadas
inoiz ez	nunca
astero	cada semana
hilero	cada mes

Exemplos ligaus

Egunero zazpietan esnatzen naiz eta dutxatzen naiz. — Cada día me dispierto a las siet y me ducho.

Goizean kafea hartzen dut. — De maitins prengo café.

Askotan lagunekin afaltzen dut. — A sobén ceno con amigos.

Batzuetan lo-kuluxka egiten dut bazkalostean. — A vegadas faigo a siesta dimpués de minchar.

Nota: bazkalostean = “dimpués de minchar” (literal: “aprés d’a comida”). A cultura d’o basco tiene parolas compactas pa conceptos cutianos como ixa siesta curta — lo-kuluxka ye chusto ixo.