Codzienne czynności i aspekt zwyczajowy

Aby powiedzieć, co robisz każdego dnia, język baskijski używa aspektu zwyczajowego: bierzesz czasownik (imiesłów) i dodajesz -tzen lub -ten, a następnie łączysz go z czasownikiem posiłkowym izan (naiz, zara, da…) lub ukan (dut, duzu, du…).

Zasada

Zakończenie czasownika	Przyrostek zwyczajowy	Przykład
spółgłoska lub -tu / -du	-tzen	esnatu → esnatzen
-n	-ten	jan → jaten; egin → egiten
-i (nieregularny)	-tzen lub -ten	etorri → etortzen; ikusi → ikusten

Czasownik jan (jeść) nie zmienia się w janten, lecz w jaten — końcowe “n” znika. Tak samo z edan → edaten, egon → egoten.

Czasowniki dnia codziennego

NOR (posiłkowy izan: naiz, zara, da…)

Te łączą się z izan, ponieważ są nieprzechodnie — podmiot doświadcza czynności bez dopełnienia:

Partizipioa	Aspekt zwyczajowy	Znaczenie
esnatu	esnatzen naiz	budzę się
jaiki	jaikitzen naiz	wstaję
altxatu	altxatzen naiz	wstaję (wariant jaiki)
dutxatu	dutxatzen naiz	biorę prysznic
jantzi	janzten naiz	ubieram się
joan	joaten naiz	idę
etorri	etortzen naiz	przychodzę
oheratu	oheratzen naiz	kładę się spać
lokartu	lokartzen naiz	zasypiam

NOR-NORK (posiłkowy ukan: dut, duzu, du…)

Te łączą się z ukan, ponieważ mają podmiot i dopełnienie:

Partizipioa	Aspekt zwyczajowy	Znaczenie
gosaldu	gosaltzen dut	jem śniadanie
bazkaldu	bazkaltzen dut	jem (obiad)
afaldu	afaltzen dut	jem kolację
jan	jaten dut	jem
edan	edaten dut	piję
lan egin	lan egiten dut	pracuję
lo egin	lo egiten dut	śpię
ikusi	ikusten dut	widzę
irakurri	irakurtzen dut	czytam
erosi	erosten dut	kupuję

Dlaczego jedne łączą się z NAIZ, a inne z DUT? To kluczowe rozróżnienie w języku baskijskim. Esnatzen naiz (budzę się) to coś, co dzieje się ze mną: nie ma dopełnienia. Jaten dut (jem) ma dopełnienie: ogia jaten dut (jem chleb). Zobaczymy to dogłębnie w następnej jednostce — na razie zapamiętaj pary czasownik + posiłkowy.

Wskaźniki częstotliwości

Euskera	Polski
egunero	codziennie / każdego dnia
beti	zawsze
askotan	często
batzuetan	czasami
normalean	zwykle
gehienetan	przeważnie / najczęściej
gutxitan	rzadko
inoiz ez	nigdy
astero	co tydzień
hilero	co miesiąc

Powiązane przykłady

Egunero zazpietan esnatzen naiz eta dutxatzen naiz. — Każdego dnia budzę się o siódmej i biorę prysznic.

Goizean kafea hartzen dut. — Rano piję kawę.

Askotan lagunekin afaltzen dut. — Często jem kolację z przyjaciółmi.

Batzuetan lo-kuluxka egiten dut bazkalostean. — Czasami ucinam sobie drzemkę po obiedzie.

Uwaga: bazkalostean = “po obiedzie” (dosłownie: “po posiłku”). Język baskijski ma zwięzłe słowa na codzienne pojęcia, jak ta krótka drzemka — lo-kuluxka to właśnie ona.