Aiciones diaries y aspeutu habitual

Pa dicir lo que faes tolos díes, l’eusquera usa l’aspeutu habitual: garres el verbu (partizipiu) y añádes-y -tzen o -ten, dempués combíneslo col verbu auxiliar izan (naiz, zara, da…) o ukan (dut, duzu, du…).

La regla

Final del verbu	Sufixu habitual	Exemplu
consonante o -tu / -du	-tzen	esnatu → esnatzen
-n	-ten	jan → jaten; egin → egiten
-i (irregular)	-tzen o -ten	etorri → etortzen; ikusi → ikusten

El verbu jan (comer) nun se convierte en janten sinón en jaten — la “n” final desapaez. Lo mesmo con edan → edaten, egon → egoten.

Verbos del día a día

NOR (auxiliar izan: naiz, zara, da…)

Estos van con izan porque son intransitivos — el suxetu esperimenta l’aición ensin un oxetu:

Partizipioa	Aspeutu habitual	Significáu
esnatu	esnatzen naiz	espierto
jaiki	jaikitzen naiz	llévome
altxatu	altxatzen naiz	llévome (variante de jaiki)
dutxatu	dutxatzen naiz	dúchome
jantzi	janzten naiz	vístome
joan	joaten naiz	voi
etorri	etortzen naiz	vengo
oheratu	oheratzen naiz	acuéstome
lokartu	lokartzen naiz	aduérmome

NOR-NORK (auxiliar ukan: dut, duzu, du…)

Estos van con ukan porque tienen suxetu y oxetu:

Partizipioa	Aspeutu habitual	Significáu
gosaldu	gosaltzen dut	almuerzo
bazkaldu	bazkaltzen dut	xinto
afaldu	afaltzen dut	ceno
jan	jaten dut	como
edan	edaten dut	bebo
lan egin	lan egiten dut	trabaixo
lo egin	lo egiten dut	duermo
ikusi	ikusten dut	veo
irakurri	irakurtzen dut	lleo
erosi	erosten dut	merco

¿Por qué dalgunos van con NAIZ y otros con DUT? Ye la distinción clave del eusquera. Esnatzen naiz (espierto) ye daqué que me pasa a min: nun hai un oxetu. Jaten dut (como) tien oxetu: ogia jaten dut (como pan). Esto vese a fondu na unidá que vien — de momentu memoriza les pareyes verbu + auxiliar.

Marcadores de frecuencia

Eusquera	Asturianu
egunero	cada día / tolos díes
beti	siempres
askotan	de cutiu
batzuetan	a vegaes
normalean	de normal
gehienetan	les más de les vegaes
gutxitan	poques vegaes
inoiz ez	nunca
astero	cada selmana
hilero	cada mes

Exemplos enllazaos

Egunero zazpietan esnatzen naiz eta dutxatzen naiz. — Cada día espierto a les siete y dúchome.

Goizean kafea hartzen dut. — Pela mañana tomo café.

Askotan lagunekin afaltzen dut. — De cutiu ceno colos amigos.

Batzuetan lo-kuluxka egiten dut bazkalostean. — A vegaes echo la siesta dempués de comer.

Nota: bazkalostean = “dempués de comer” (lliteral: “tres la comida”). La cultura del eusquera tien pallabres compactes pa conceutos cotidianos como esa siesta curtia — lo-kuluxka ye xusto eso.