Aiciones diaries y aspeutu habitual

Pa dicir lo que faes tolos díes, l’euskera usa l’aspeutu habitual: garres el verbu (partizipio) y amiéstes-y -tzen o -ten, dempués combínes col verbu auxiliar izan (naiz, zara, da…) o ukan (dut, duzu, du…).

La regla

Final del verbu	Sufixu habitual	Exemplu
consonante o -tu / -du	-tzen	esnatu → esnatzen
-n	-ten	jan → jaten; egin → egiten
-i (irregular)	-tzen o -ten	etorri → etortzen; ikusi → ikusten

El verbu jan (comer) non se convierte en janten sinón en jaten — la “n” final esapaez. Lo mesmo con edan → edaten, egon → egoten.

Verbos del día a día

NOR (auxiliar izan: naiz, zara, da…)

Estos van con izan porque son intransitivos — el suxetu esperimenta l’aición ensin un oxetu:

Partizipioa	Aspeutu habitual	Significáu
esnatu	esnatzen naiz	espiertu
jaiki	jaikitzen naiz	llevántome
altxatu	altxatzen naiz	llevántome (variante de jaiki)
dutxatu	dutxatzen naiz	dúchome
jantzi	janzten naiz	vístome
joan	joaten naiz	voi
etorri	etortzen naiz	vengo
oheratu	oheratzen naiz	échome a dormir
lokartu	lokartzen naiz	adormézome

NOR-NORK (auxiliar ukan: dut, duzu, du…)

Estos van con ukan porque tienen suxetu y oxetu:

Partizipioa	Aspeutu habitual	Significáu
gosaldu	gosaltzen dut	almuerzo
bazkaldu	bazkaltzen dut	como (xinto)
afaldu	afaltzen dut	ceno
jan	jaten dut	como
edan	edaten dut	bebo
lan egin	lan egiten dut	trabayo
lo egin	lo egiten dut	duermo
ikusi	ikusten dut	veo
irakurri	irakurtzen dut	lleo
erosi	erosten dut	merco

¿Por qué dalgunos van con NAIZ y otros con DUT? Ye la estremadura clave del euskera. Esnatzen naiz (espiertu) ye daqué que me pasa a min: nun hai un oxetu. Jaten dut (como) tien oxetu: ogia jaten dut (como pan). Esto vese a fondu na próxima unidá — de momentu memoriza les pareyes verbu + auxiliar.

Marcadores de frecuencia

Euskera	Asturianu
egunero	cada día / tolos díes
beti	siempre
askotan	davezu
batzuetan	dacuando
normalean	de normal
gehienetan	les más de les veces
gutxitan	poques veces
inoiz ez	enxamás
astero	cada selmana
hilero	cada mes

Exemplos enllazaos

Egunero zazpietan esnatzen naiz eta dutxatzen naiz. — Cada día espiertu a les siete y dúchome.

Goizean kafea hartzen dut. — Pela mañana tomo café.

Askotan lagunekin afaltzen dut. — Davezu ceno colos amigos.

Batzuetan lo-kuluxka egiten dut bazkalostean. — Dacuando echo la siesta dempués de comer.

Nota: bazkalostean = “dempués de comer” (lliteral: “tres la xinta”). La cultura del euskera tien pallabres compautes pa conceutos cotidianos como esa siesta curtia — lo-kuluxka ye xustamente eso.