Momentos d'o día (goizean, arratsaldean, gauean)
As partis d’o día en basco funcionan con dos sufixos clau: -(e)an (“en/por”) y -(e)ko (“de”) seguntes ta qué los faigas servir. Lo bueno ye que se combinan de traza regular con todas as parolas.
As parolas base
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| goiza | o maitín |
| eguerdia | o meyodía |
| arratsaldea | a tardi |
| iluntzea | o tardecer |
| gaua | a nueit |
”De maitins / por a tardi” — locativo -(e)an
Ta decir cuan (en qué momento d’o día) ocurre bella cosa, adhibe -(e)an a la radiz:
| Cuan | Euskera |
|---|---|
| de maitins | goizean |
| a meyodía | eguerdian |
| por a tardi | arratsaldean |
| a o tardecer | iluntzean |
| de nueiz | gauean |
Goizean kafea hartzen dut. — De maitins prengo café.
Arratsaldean lagunekin egoten naiz. — Por a tardi soi con os amigos.
Gauean lo egiten dut. — De nueiz duermo.
”D’o maitín / d’a tardi” — sufixo -ko
Ta precisar a qué hora d’o día, metes debant a parola con -ko d’a hora:
| Hora exacta | Euskera |
|---|---|
| as 8 d’o maitín | goizeko zortziak |
| as 12 d’o meyodía | eguerdiko hamabiak |
| as 5 d’a tardi | arratsaldeko bostak |
| as 9 d’a nueit | gaueko bederatziak |
Goizeko zazpietan esnatzen naiz. — Me dispierto a las siet d’o maitín.
Arratsaldeko hirurak dira. — Son as tres d’a tardi.
Marcadors temporals basicos
Estos t’amaneixerán toz os días:
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| gaur | hue |
| atzo | ayer |
| bihar | maitín (día siguient) |
| etzi | pasau maitín |
| orain | agora |
| gero | dimpués |
| lehen | antes |
Ficacio: para cuenta con bihar (o día siguient, “maitín”) y goiza (o maitín, dica o meyodía). En aragonés, como en castellano, femos servir a mesma parola ta as dos cosas, pero en basco no.
Combinando-lo tot
Bihar goizean lanera joango naiz. — Maitín de maitins iré a treballar.
Atzo arratsaldean zinemara joan ginen. — Ayer por a tardi fomos a o cine.
Gaur gaueko hamarretan afalduko dut. — Hue a las diez d’a nueit cenaré.
Nota cultural: Euskal Herria ye famosa por o suyo iluntze — ixa hora d’o tardecer en que as cuadriellas salen de poteo (ronda de potes/zuritos). No ye ni a tardi ni a nueit: ye un momento d’o día con identidat propia.
Ejercicios
"Goizean" significa…
Quiers decir "as ueito d'o maitín". Cómo lo dices?
Por a tardi = (replena a parola completa).
De nueiz = (replena a parola completa).