Aholkuak eta ukapena — conseyos y imperativo negativo

Ista lección integra os tres temas d’a unidat: damos conseyos, prohibicions y recomendacions pa una vida sana. Aprenderás o imperativo negativo y un grapau de formulas A2 muit productivas pa opinar sobre o que cal fer.

Imperativo negativo: ez + participio

A forma mas sencilla y a que mas farás servir:

ez + participio

Aragonés	Basco
No fumes	Ez erre
No bebas alcol	Ez edan alkoholik
No minches masiau	Ez gehiegi jan / Ez jan gehiegi
No te muevas	Ez mugitu
No chiles	Ez oihu egin
No tiengas medrana	Ez izan beldurrik
No corras	Ez korrika egin

O partitivo -rik amaneix a sobén: ez edan alkoholik, ez izan beldurrik. Funciona como en aragonés “no bebas (brenca d’) alcol”. Lo veyeres de pasada en A1 y en A2 ya cal reconoixer-lo.

Imperativo negativo enfatico: ez ezazu

En textos mas formals u cuan quiers enfatizar a prohibición, amaneix a forma con ezazu:

Aragonés	Basco
No prendas isto	Ez ezazu hartu hau
No xublides	Ez ezazu ahaztu
No ubras	Ez ezazu ireki

Ista forma se veye mas en escritos, en cartels y en rechistro elevau. En a fabla diaria ez hartu, ez ahaztu, ez ireki son perfectament validas y muito mas comuns.

Dar conseyos: hobe duzu / komeni zaizu

Pa A2, dos formulas que cal memorizar como un bloque:

Hobe duzu + -tzea — “ye millor que (tu)…”

Aragonés	Basco
Ye millor que descanses	Hobe duzu deskantsatzea
Ye millor que vaigas luego	Hobe duzu goiz joatea
Ye millor que no minches tanto	Hobe duzu hainbeste ez jatea

Mas distant: hobe litzateke + -tzea — “sería millor”.

Komeni zaizu / komeni da — “te conviene / conviene”

Aragonés	Basco
Te conviene caminar mas	Gehiago ibiltzea* komeni zaizu*
Conviene minchar fruita	Fruta jatea* komeni da*
No te conviene fumar	Erretzea ez zaizu komeni

Atras formulas útils

Garrantzitsua da + -tzea — Ye important…
Beharrezkoa da + -tzea — Ye necesario…
Saiatu + -tzen — Prebar…
Onena da + -tzea — Lo millor ye…

Onena da goizean goiz altxatzea. — Lo millor ye devantar-se luego de maitins.

Cómo dar conseyos en cadena

Achunta cuantas formulas: una recomendación + una prohibición + una explicación.

Bizimodu osasuntsua eduki nahi duzu? Hartu fruta egunero. Egin kirola astean hiru aldiz. Ez erre eta ez edan alkohol askorik. Eta gauean, saiatu zazpi-zortzi ordu lo egiten. Hobe duzu lasai egotea, urduri egotea baino.

Mini-dialgo: en a consulta de nutrición

— Olatz, gehiegi pisatzen duzu eta tentsioa altu daukazu. Aldatu egin behar duzu.

— Zer egin behar dut, mediku?

— Hartu barazkiak egunero. Ez jan azukrea. Ez edan edari gasdunik. Saiatu astean lau aldiz paseatzen, gutxienez ordubete. Eta hobe duzu lo asko egitea: ez geratu gauean berandu arte.

Prohibicions de cartel

Frases tipicas que veyerás en tabiernas, parques, autobuses:

EZ ERRE — No fumar
EZ UKITU — No tocar
ARRETA: ZAKURRA. EZ SARTU — Atención: can. No entrar.
EZ OINEZ JOAN BIDEAREN ERDITIK — No camine por o centro d’a calzada.
MESEDEZ, EZ EGIN ZARATARIK — Per favor, no faigaz estrapalucio.

Nota cultural: en muitos lugars bascos, os cartels publicos son bilingües u nomás en basco. Reconoixer as prohibicions mas comuns (ez sartu, ez ukitu, ez erre, ez aparkatu) t’aduya a mover-te con autonomía. Ye un buen exercicio: cuan pases por una localidat euskaldun, preba de leyer toz os cartels antes de mirar o castellano.