Aholkuak eta ukapena — conseyos y imperativu negativu
~14 min
Esta lleición integra los tres temes de la unidá: damos conseyos, prohibiciones y recomendaciones pa una vida sana. Vas aprender l’imperativu negativu y un puñáu de fórmules A2 bien productives pa opinar sobre lo que convien facer.
Imperativu negativu: ez + participiu
La forma más cenciella y la que más vas usar:
ez + participiu
Castellán
Eusquera
Nun fumes
Ez erre
Nun bebas alcohol
Ez edan alkoholik
Nun comas demasiao
Ez gehiegi jan / Ez jan gehiegi
Nun te muevas
Ez mugitu
Nun berres
Ez oihu egin
Nun tengas mieu
Ez izan beldurrik
Nun corras
Ez korrika egin
El partitivu -rik apaez con frecuencia: ez edan alkoholik, ez izan beldurrik. Funciona como en castellán “nun bebas (nada d’)alcohol”. Vístilo de pasada n’A1 y n’A2 yá convien reconocelo.
Imperativu negativu enfáticu: ez ezazu
En testos más formales o cuando quies enfatizar la prohibición, apaez la forma con ezazu:
Castellán
Eusquera
Nun tomes esto
Ez ezazu hartu hau
Nun escaezas
Ez ezazu ahaztu
Nun abras
Ez ezazu ireki
Esta forma vese más n’escritos, en cartelos y en rexistru eleváu. Na fala diaria ez hartu, ez ahaztu, ez ireki son dafechu válides y muncho más comunes.
Dar conseyos: hobe duzu / komeni zaizu
P’A2, dos fórmules que convien memorizar como un bloque:
Hobe duzu + -tzea — “ye meyor que (tu)…”
Castellán
Eusquera
Ye meyor que fuelgues
Hobe duzu deskantsatzea
Ye meyor que vayas ceo
Hobe duzu goiz joatea
Ye meyor que nun comas tanto
Hobe duzu hainbeste ez jatea
Más distante: hobe litzateke + -tzea — “sería meyor”.
Komeni zaizu / komeni da — “conviénte / convien”
Castellán
Eusquera
Conviénte andar más
Gehiago ibiltzea komeni zaizu
Convien comer fruta
Fruta jatea komeni da
Nun te convien fumar
Erretzea ez zaizu komeni
Otres fórmules útiles
Garrantzitsua da + -tzea — Ye importante…
Beharrezkoa da + -tzea — Ye necesariu…
Saiatu + -tzen — Intentar…
Onena da + -tzea — Lo meyor ye…
Onena da goizean goiz altxatzea. — Lo meyor ye llevantase ceo pela mañana.
Cómo dar conseyos en cadena
Xunta delles fórmules: una recomendación + una prohibición + una esplicación.
Bizimodu osasuntsua eduki nahi duzu? Hartu fruta egunero. Egin kirola astean hiru aldiz. Ez erre eta ez edan alkohol askorik. Eta gauean, saiatu zazpi-zortzi ordu lo egiten. Hobe duzu lasai egotea, urduri egotea baino.
Minidiálogu: na consulta de nutrición
— Olatz, gehiegi pisatzen duzu eta tentsioa altu daukazu. Aldatu egin behar duzu.
— Zer egin behar dut, mediku?
— Hartu barazkiak egunero. Ez jan azukrea. Ez edan edari gasdunik. Saiatu astean lau aldiz paseatzen, gutxienez ordubete. Eta hobe duzu lo asko egitea: ez geratu gauean berandu arte.
Prohibiciones de cartelu
Frases típiques que vas ver en chigres, parques, autobuses:
EZ ERRE — Nun fumar
EZ UKITU — Nun tocar
ARRETA: ZAKURRA. EZ SARTU — Atención: perru. Nun entrar.
EZ OINEZ JOAN BIDEAREN ERDITIK — Nun camine pel centru de la calzada.
MESEDEZ, EZ EGIN ZARATARIK — Por favor, nun faigáis ruíu.
Nota cultural: en munchos pueblos vascos, los cartelos públicos son billingües o solo n’eusquera. Reconocer les prohibiciones más comunes (ez sartu, ez ukitu, ez erre, ez aparkatu) ayúdate a movete con autonomía. Ye un bon exerciciu: cuando pases per una localidá euskaldun, intenta lleer tolos cartelos enantes de mirar el castellán.