Aholkuak eta ukapena — consellos e imperativo negativo

Esta lección integra os tres temas da unidade: damos consellos, prohibicións e recomendacións para unha vida sa. Vas aprender o imperativo negativo e un feixe de fórmulas A2 moi produtivas para opinar sobre o que convén facer.

Imperativo negativo: ez + participio

A forma máis sinxela e a que máis usarás:

ez + participio

Castelán	Éuscaro
Non fumes	Ez erre
Non bebas alcohol	Ez edan alkoholik
Non comas demasiado	Ez gehiegi jan / Ez jan gehiegi
Non te movas	Ez mugitu
Non berres	Ez oihu egin
Non teñas medo	Ez izan beldurrik
Non corras	Ez korrika egin

O partitivo -rik aparece con frecuencia: ez edan alkoholik, ez izan beldurrik. Funciona como en castelán “non bebas (nada de) alcohol”. Víchelo de pasada en A1 e en A2 xa convén recoñecelo.

Imperativo negativo enfático: ez ezazu

En textos máis formais ou cando queres salientar a prohibición, aparece a forma con ezazu:

Castelán	Éuscaro
Non tomes isto	Ez ezazu hartu hau
Non esquezas	Ez ezazu ahaztu
Non abras	Ez ezazu ireki

Esta forma vese máis en textos escritos, en carteis e nun rexistro elevado. Na fala diaria ez hartu, ez ahaztu, ez ireki son perfectamente válidas e moito máis comúns.

Dar consellos: hobe duzu / komeni zaizu

Para A2, dúas fórmulas que convén memorizar como un bloque:

Hobe duzu + -tzea — “é mellor que (ti)…”

Castelán	Éuscaro
É mellor que descanses	Hobe duzu deskantsatzea
É mellor que vaias pronto	Hobe duzu goiz joatea
É mellor que non comas tanto	Hobe duzu hainbeste ez jatea

Máis distante: hobe litzateke + -tzea — “sería mellor”.

Komeni zaizu / komeni da — “convénche / convén”

Castelán	Éuscaro
Convénche andar máis	Gehiago ibiltzea* komeni zaizu*
Convén comer froita	Fruta jatea* komeni da*
Non che convén fumar	Erretzea ez zaizu komeni

Outras fórmulas útiles

Garrantzitsua da + -tzea — É importante…
Beharrezkoa da + -tzea — É necesario…
Saiatu + -tzen — Tentar…
Onena da + -tzea — O mellor é…

Onena da goizean goiz altxatzea. — O mellor é erguerse cedo pola mañá.

Como dar consellos en cadea

Xunta varias fórmulas: unha recomendación + unha prohibición + unha explicación.

Bizimodu osasuntsua eduki nahi duzu? Hartu fruta egunero. Egin kirola astean hiru aldiz. Ez erre eta ez edan alkohol askorik. Eta gauean, saiatu zazpi-zortzi ordu lo egiten. Hobe duzu lasai egotea, urduri egotea baino.

Minidiálogo: na consulta de nutrición

— Olatz, gehiegi pisatzen duzu eta tentsioa altu daukazu. Aldatu egin behar duzu.

— Zer egin behar dut, mediku?

— Hartu barazkiak egunero. Ez jan azukrea. Ez edan edari gasdunik. Saiatu astean lau aldiz paseatzen, gutxienez ordubete. Eta hobe duzu lo asko egitea: ez geratu gauean berandu arte.

Prohibicións de cartel

Frases típicas que verás en bares, parques, autobuses:

EZ ERRE — Non fumar
EZ UKITU — Non tocar
ARRETA: ZAKURRA. EZ SARTU — Atención: can. Non entrar.
EZ OINEZ JOAN BIDEAREN ERDITIK — Non camiñe polo centro da calzada.
MESEDEZ, EZ EGIN ZARATARIK — Por favor, non fagades ruído.

Nota cultural: en moitas vilas vascas, os carteis públicos son bilingües ou só en éuscaro. Recoñecer as prohibicións máis comúns (ez sartu, ez ukitu, ez erre, ez aparkatu) axúdache a moverte con autonomía. É un bo exercicio: cando pasees por unha localidade euskaldun, tenta ler todos os carteis antes de mirar o castelán.