En vascu hai dos verbos onde en castellán usamos namás ún. Yá conoces izan (“ser/tar” pa cualidaes). Agora toca egon, que se traduz como “tar” cuando falamos d’estaos pasaxeros: cómo ta daquién güei, agora mesmo, nesti momentu.
El paradigma d’egon
Pronome
Egon
Asturianu
ni
nago
toi
hi
hago
tas (informal, nun lu usamos n’A1)
zu
zaude
tas
hura
dago
ta
gu
gaude
tamos
zuek
zaudete
tais
haiek
daude
tán
Fíxate que yá visti dalgunes d’estes formes: en zer moduz? la rempuesta natural ye ondo nago (“toi bien”). Les terminaciones aseméyense a les de izan (-zu / -zue / -de) pero’l raigañu ye distintu (nag-, daud-).
Estaos típicos: ensin -a final
La gran trampa: cuando un axetivu va con egon, NUN lleva la -a final. Compara:
Izan (cualidá estable): Ni alegre soy → Ni alaia naiz. (con -a)
Egon (estáu pasaxeru): Yo estoy contenta hoy → Ni pozik nago. (ensin -a)
Estáu
Asturianu
pozik
contentu, contenta
triste
murniu, murnia
nekatuta
cansáu/ada
haserre
enoxáu/ada
lasai
tranquilu (nesti momentu)
urduri
nerviosu (agora mesmo)
gaixorik
amaláu
ondo
bien
gaizki
mal
Dalgunos d’estos lleven formes terminaes en -ik (pozik, gaixorik) o -ta (nekatuta, ezkonduta); otros son alverbios (ondo, gaizki); otros direutamente pallabres invariables (haserre, triste). Nengún lleva la -a típica de los axetivos con izan.
Frases típiques
Ni pozik nago. — Toi contenta.
Maialen triste dago. — Maialen ta murnia.
Zu nekatuta zaude? — ¿Tas cansáu?
Gu haserre gaude. — Tamos enoxaos.
Haiek gaixorik daude. — Ellos tán amalaos.
Preguntar pol estáu
Nola zaude? — ¿Cómo tas?
Zer moduz? — ¿Qué tal? (lo más coloquial)
Ondo, eskerrik asko. Eta zu? — Bien, gracies. ¿Y tu?
Nekatuta nago. — Toi cansáu.
Pixka bat gaixorik nago. — Toi un poco amaláu.
Egon tamién llocaliza
Amás d’estaos, egon úsase pa dicir ónde ta daquién o daqué:
Etxean nago. — Toi en casa.
Maialen lanean dago. — Maialen ta nel trabayu.
Liburuak mahaian daude. — Los llibros tán na mesa.
Esto solápase con izan de manera curiosa: Ni ikaslea naiz (“soi estudiante” = oficiu, cualidá), pero Ni ikastetxean nago (“toi na escuela” = allugamientu). Na próxima lleición vemuslo en contraste.
Ejercicios
¿Cuál ye la forma d'"egon" pa "yo"?
Quies dicir "Toi cansada". ¿Cuál ye la forma natural?