Verbu egon y estaos pasaxeros
En euskera hai dos verbos onde en asturianu usamos namái ún. Yá conoces izan (“ser/tar” pa cualidaes). Agora toca egon, que se traduz como “tar” cuando falamos d’estaos pasaxeros: cómo ta daquién güei, agora mesmo, nesti intre.
El paradigma d’egon
| Pronome | Egon | Asturianu |
|---|---|---|
| ni | nago | toi |
| hi | hago | tas (informal, nun la usamos n’A1) |
| zu | zaude | tas |
| hura | dago | ta |
| gu | gaude | tamos |
| zuek | zaudete | tais |
| haiek | daude | tán |
Fíxate en que yá visti dalgunes d’estes formes: en zer moduz? la rempuesta natural ye ondo nago (“toi bien”). Les terminaciones aseméyense a les d’izan (-zu / -zue / -de) pero la raíz ye estremada (
nag-,daud-).
Estaos típicos: ensin -a final
La gran trampa: cuando un axetivu va con egon, NUN lleva la -a final. Compara:
- Izan (cualidá estable): Ni alegre soi → Ni alaia naiz. (con
-a) - Egon (estáu pasaxeru): Yo toi contento güei → Ni pozik nago. (ensin
-a)
| Estáu | Asturianu |
|---|---|
| pozik | contentu, contento |
| triste | triste |
| nekatuta | canso/a |
| haserre | enfadáu/ada |
| lasai | tranquilu (nesti intre) |
| urduri | nerviosu (agora mesmo) |
| gaixorik | malu |
| ondo | bien |
| gaizki | mal |
Dalgunos d’estos lleven formes acabaes en
-ik(pozik, gaixorik) o-ta(nekatuta, ezkonduta); otros son alverbios (ondo, gaizki); otros direutamente pallabres invariables (haserre, triste). Dengún lleva la-atípica de los axetivos con izan.
Frases típiques
- Ni pozik nago. — Toi contento.
- Maialen triste dago. — Maialen ta triste.
- Zu nekatuta zaude? — ¿Tas canso?
- Gu haserre gaude. — Tamos enfadaos.
- Haiek gaixorik daude. — Ellos tán malos.
Entrugar pol estáu
- Nola zaude? — ¿Cómo tas?
- Zer moduz? — ¿Qué tal? (lo más coloquial)
- Ondo, eskerrik asko. Eta zu? — Bien, gracies. ¿Y tu?
- Nekatuta nago. — Toi canso.
- Pixka bat gaixorik nago. — Toi un poco malu.
Egon tamién llocaliza
Aparte d’estaos, egon úsase pa dicir ónde ta daquién o daqué:
- Etxean nago. — Toi en casa.
- Maialen lanean dago. — Maialen ta nel trabayu.
- Liburuak mahaian daude. — Los llibros tán na mesa.
Esto entemécese con izan d’una manera curiosa: Ni ikaslea naiz (“soi estudiante” = profesión, cualidá), pero Ni ikastetxean nago (“toi na escuela” = allugamientu). Na próxima lleición vémoslo en contraste.
Ejercicios
¿Cuála ye la forma de "egon" pa "yo"?
Quies dicir "Toi canso". ¿Cuála ye la forma natural?
Maialen pozik . (Maialen ta contento)
Gu nekatuta . (Nós tamos cansos)