Pa describir el pelu y los güeyos n’eusquera nun s’usa izan (“ser”) como en castellán (“soi morenu”), sinón ukan (“tener”): tengo’l pelu negru, tengo los güeyos azules.
Pelu: ile
La pallabra pa “pelu” ye ile (con artículu: ilea). Los axetivos van detrás, y namás l’últimu lleva la marca -a:
Euskera
Asturianu
ile beltza
pelu negru
ile horia
pelu roxu
ile zuria
pelu blancu / canu
ile gorria
pelu pelirroxu
ile urdina
pelu gris
ile motza
pelu curtiu
ile luzea
pelu llargu
ile lisoa
pelu llisu
ile kizkurra
pelu rizáu
El pelu n’eusquera trátase como singular, igual que n’asturianu. Por eso úsase dut / du (non ditut / ditu).
Ile beltza eta luzea dut. — Tengo’l pelu negru y llargu.
Maialenek ile kizkurra du. — Maialen tien el pelu rizáu.
Güeyos: begiak
A diferencia del pelu, “los güeyos” ye plural (begiak). Poro, los axetivos van tamién en plural (-ak) y úsase ditut / ditu:
Euskera
Asturianu
begi urdinak
güeyos azules
begi marroiak
güeyos marrones
begi berdeak
güeyos verdes
begi beltzak
güeyos negros
begi argiak
güeyos claros
begi ilunak
güeyos escuros
Begi urdinak ditut. — Tengo los güeyos azules.
Mikelek begi marroiak ditu. — Mikel tien los güeyos marrones.
Otros rasgos: el sufixu -dun
Pa dicir “que lleva X” o “con X”, l’eusquera tien un sufixu mui productivu: -duna (singular) / -dunak (plural). Añádese al sustantivu y la persona pasa a ser “el de les gafes”, “el de la barba”…
Euskera
Asturianu
betaurrekoduna
con gafes / el de les gafes
bizarduna
con barba
biboteduna
con bigote
burusoila
calvu (lliteralmente “cabeza pelada”)
Estos sí van con izan, porque describen una cualidá como un axetivu:
Hura biboteduna da. — Él lleva bigote.
Nire aitona burusoila da. — El mio güelu ye calvu.
Combinándolo too
Un retratu típicu amesta delles estructures:
Maialen txikia eta argala da. Ile gorria eta kizkurra du. Begi berdeak ditu. Betaurrekoduna da.
Maialen ye baxa y delgada. Tien el pelu pelirroxu y rizáu. Tien los güeyos verdes. Lleva gafes.
Fíxate cómo se reparte: izan pa cualidaes xenerales (txikia da), ukan pa pelu/güeyos (ile … du, begi … ditu), y -dun-a otra vez con izan pa los accesorios.
Ejercicios
¿Cómo se diz "pelu negru" n'eusquera?
Quies dicir "Tengo los güeyos azules". ¿Cuál ye la forma correcta?