Agintera — o imperativo
O imperativo (agintera) serve para dar instrucións, facer peticións e dar consellos. En éuscaro é moito máis sinxelo do que parece: a forma máis usada coincide case sempre co participio do verbo.
A regra básica: usa o participio
Para moitas ordes cotiás, o verbo aparece na súa forma de participio sen auxiliar:
| Castelán | Éuscaro |
|---|---|
| Toma | Hartu |
| Senta | Eseri |
| Levántate | Jaiki |
| Escribe | Idatzi |
| Le | Irakurri |
| Escoita | Entzun |
| Repite | Errepikatu |
| Espera | Itxoin |
| Pecha a porta | Itxi atea |
| Abre a xanela | Ireki leihoa |
Esta é a forma máis usada na aula, na rúa e en instrucións escritas. Serve tanto para zu como para zuek.
Formas sintéticas (trinkoak): zatoz, zoaz
Algúns verbos moi frecuentes teñen formas sintéticas específicas para o imperativo. Estas son as que convén memorizar:
| Verbo | Ti (zu) | Vós (zuek) |
|---|---|---|
| etorri (vir) | Zatoz | Zatozte |
| joan (ir) | Zoaz | Zoazte |
| ekarri (traer) | Ekarri / Ekar ezazu | Ekar ezazue |
| eraman (levar) | Eraman / Eramazu | Eramazue |
| egon (estar) | Egon / Lasai (tranquilo!) | Egon |
— Zatoz hona, mesedez. — Zoazte lehenbailehen.
Imperativo NOR-NORI-NORK: emadazu, esadazu
Cando dás unha orde con dobre obxecto (“dáme isto”, “dille aquilo”), o éuscaro ten formas compactas moi útiles:
| Castelán | Éuscaro |
|---|---|
| Dáme | Emadazu / Eman iezadazu |
| Dime | Esadazu / Esan iezadazu |
| Dálle | Emaiozu / Eman iezaiozu |
| Dille | Esaiozu / Esan iezaiozu |
| Dános | Emaguzu |
| Dádeme | Emadazue |
Estas formas son longas de aprender; en A2 abonda con emadazu / esadazu / emaiozu / esaiozu e entender que veñen do verbo eman / esan.
”Por favor” e suavizadores
O imperativo en éuscaro non soa brusco se engades algunha palabra de cortesía:
- Mesedez — por favor
- Ahal baduzu — se podes
- Faborez (variante coloquial)
- Eskerrik asko aldez aurretik — grazas por adiantado
Emadazu ogia, mesedez. Itxoin pixka bat, ahal baduzu.
Instrucións (receitas, anuncios, aula)
O imperativo é a forma estándar en:
- Receitas: Moztu tipula. Bota olioa zartaginera. Frijitu bost minutuz.
- Carteis: Itxi atea. Ez ukitu. Erabili maskara.
- Aula: Ireki liburua. Idatzi koadernoan. Errepikatu nirekin.
- Médico: Hartu pilula bat. Edan ur asko. Hartu atseden.
Mini-texto
Sukaldari eskolan, irakasleak esaten du:
— Hartu patata bat. Garbitu ondo. Kendu azala. Moztu zatitan eta bota ur irakinera. Itxoin hogei minutu. Eta probatu ondoren.
Nota cultural: en éuscaro o ton mandón do imperativo atenúase coa entoación e o contexto, non tantas veces con perífrases (“poderías…”). Acompañar a orde con mesedez ou cun sorriso adoita ser suficiente. Se queres algo máis cortés, di eman ahal didazu…? (pódesme dar…?).
Ejercicios
Para dicir "ven" (a unha persoa, informal) en éuscaro, que forma usas?
"Eseri, mesedez" significa…
Pásame a auga, por favor = ura, mesedez.