Verbos de movimiento (joan, etorri, ibili)
Tres verbos basicos amaneixerán de contino: joan (ir), etorri (venir) y ibili (andar, “mover-se d’un costau ta atro”). Os tres tienen formas sinteticas (sin auxiliar) que se fan servir a embute en present — y cal aprender-las como un bloque.
Joan — ir
| Persona | Forma | Aragonés |
|---|---|---|
| ni | noa | voi |
| zu | zoaz | vas |
| hura | doa | va |
| gu | goaz | imos |
| zuek | zoazte | iz |
| haiek | doaz | van |
A pregunta clau: Nora zoaz? — T’a on vas? La treballaremos en a lección 03.
Etorri — venir
| Persona | Forma | Aragonés |
|---|---|---|
| ni | nator | viengo |
| zu | zatoz | viens |
| hura | dator | vien |
| gu | gatoz | venimos |
| zuek | zatozte | veniz |
| haiek | datoz | vienen |
A pregunta clau: Nondik zatoz? — D’a on viens? La treballaremos en a lección 04.
Ibili — andar, mover-se
| Persona | Forma | Aragonés |
|---|---|---|
| ni | nabil | ando, me voi movendo |
| zu | zabiltza | andas |
| hura | dabil | anda |
| gu | gabiltza | andamos |
| zuek | zabiltzate | andaz |
| haiek | dabiltza | andan |
Ibili tamién sirve ta preguntar “qué andas fendo”: Zer zabiltza? — Qué tal? / En qué andas? Ye muito frecuent como saludo entre personas que se conoixen.
Atros verbos de movimiento útils
| Basco | Aragonés | Exemplo |
|---|---|---|
| sartu | dentrar | Tabernan sartu naiz. — He dentrau en a tabierna. |
| irten | salir | Etxetik irten naiz. — He saliu de casa. |
| igo | puyar | Eskailerak igo ditut. — He puyau as escaleras. |
| jaitsi | baixar | Aldapa jaitsi dut. — He baixau a cuesta. |
| iritsi / heldu | plegar | Iruñera iritsi naiz. — He plegau ta Pamplona. |
Por qué son importants as formas sinteticas
En basco, a mayoría d’os verbos se conchugan con un auxiliar: jan dut (he minchau), ikusi dut (he visto). Pero bels verbos muito frecuents — entre éls joan, etorri, egon, ibili, eduki, jakin — tienen una conchugación propia “compacta” (sintetica) que se fa servir en present. Como amaneixen a embute, ye mas fácil memorizar as seis formas que no fer mil caragols.
Mini-conversación
— Aupa, nora zoaz? — Ola! T’a on vas?
— Banketxera noa. Eta zu, nondik zatoz? — Voi ta o banco. Y tu, d’a on viens?
— Lanetik nator. — Viengo d’o treballo.
— Eta Lide? Zer dabil? — Y Lide? Qué fa?
— Enkargutan dabil, batetik bestera. — Anda fendo recaus, d’un costau ta atro.
Nota: as formas sinteticas son una pieza central de l’A1. Memoriza-las en bloques de 2 (ni/zu) u de 3 (gu/zuek/haiek) cantando, escribindo, repetindo. A inversión ya vendrá sola con a practica.
Ejercicios
Yo voi = Ni .
Tu viens = Zu .
"Nora zoaz?" quiere dicir…
"Sartu" y o suyo oposau "irten" quieren dicir, respectivament: