Si en a lección anterior aprendiemos NORA (t’an vas), agora viene a suya parella: NONDIK — d’an vienes. O sufixo ye -tik. Por sí mesmo no ye dificil; lo important ye no mesclar-lo con NORA.
A pregunta: Nondik?
Pregunta
Aragonés
Nondik zatoz?
D’an vienes?
Nondik dator?
D’an viene (él/ella)?
Nondik gatoz?
D’an venimos?
Nondik datoz?
D’an vienen?
O verbo natural con NONDIK ye etorri (venir): nator, zatoz, dator, gatoz, zatozte, datoz. A pregunta basica que te ubrirá conversacions de contino ye Nondik zatoz?.
O sufixo: -tik
S’adhibe a o puesto d’orichen. O patrón s’adapta seguntes a terminación:
Final d’o puesto
Patrón
Exemplo
-a (organica, eskola)
+ tik
eskola → eskolatik
Vocal sin -a final (Bilbo, etxe)
+ tik
Bilbo → Bilbotik, etxe → etxetik
Consonant (Madril, lan)
+ (e)tik u + dik
Madril → Madriletik / Madrildik; lan → lanetik
Aviso: dezaga de consonant existen as dos variants (Madriletik / Madrildik) y todas dos son acceptadas. A forma con -etik ye mas estándard y menos arrisgada en escribir.
Exemplos
Etxetik nator. — Viengo de casa.
Lanetik dator. — Viene d’o treballo.
Eskolatik gatoz. — Venimos d’a escuela.
Tabernatik datoz. — Vienen d’o bar.
Bilbotik etorri da. — Ha veniu de Bilbau.
Iruñetik Donostiara doa. — Va de Pamplona ta Donostia.
NORA y NONDIK chuntos: nondik nora?
Ye muito frecuent combinar toz dos en una sola frase: “d’an ta an”.
Hegazkina Bilbotik Madrilera doa. — L’avión va de Bilbau ta Madrit.
Autobusa Iruñetik Tutera doa. — L’autobús va de Pamplona ta Tudela.
Idoia bankutik supermerkatura doa. — Idoia va d’o banco a o supermercau.
A pregunta cheneral ye Nondik nora?: “d’an ta an?”.
Mini-truco: as tres preguntas basicas d’o puesto son: Non? (estar), Nora? (ir-ne), Nondik? (venir). Y os tres sufixos correspondients son: -an / -ra / -tik. Cuasi tot lo que dirás sobre puestos cabe en iste trío.
Tabla resumen NON / NORA / NONDIK
Pregunta
Sufixo
Verbo tipico
Exemplo
Non? (an?)
-an
egon (estar)
Etxean nago. — Soi en casa.
Nora? (t’an?)
-ra
joan (ir-ne)
Etxera noa. — Voi ta casa.
Nondik? (d’an?)
-tik
etorri (venir)
Etxetik nator. — Viengo de casa.
Adverbios y demostrativos NONDIK
As tres distancias tamién tienen a suya forma NONDIK:
NON
NORA
NONDIK
Significau
hemen
hona
hemendik
dende aquí
hor
horra
hortik
dende ahí
han
hara
handik
dende allí
Hemendik gertu dago. — Ye amán d’aquí.
Handik nator. — Viengo d’allí.
Hortik aurrera, jo eskuinera. — D’ahí enta debant, chira a la dreita.
Mini-conversación
— Aupa, nondik zatoz? — Ola! D’an vienes?
— Lanetik nator. Eta zu, nora zoaz? — Viengo d’o treballo. Y tu, t’an vas?
— Supermerkatura noa, afaria erostera. — Voi a o supermercau, a mercar a cena.
— Ni ere supermerkatura noa! Goazen elkarrekin. — Yo tamién voi a o supermercau! Imos chuntos.
Errors tipicos a evitar: confundir Bilbon (en Bilbau) con Bilbora (ta Bilbau) u Bilbotik (de Bilbau). Y, dentro de NONDIK, no ixublides que dezaga de vocal va -tik y dezaga de consonant s’intercala una -e- u s’admite -dik. Practica encadenando os tres sufixos con a mesma parola: etxean / etxera / etxetik; Bilbon / Bilbora / Bilbotik. Cuan salga automatico, ya lo tiens.
Ejercicios
"Viengo de Bilbau" se diz:
Viengo de casa = Etxe nator.
Vienen de Madrit = Madril datoz.
Qué significa "Lanetik nator"?
Combina orichen y destín: "Viengo d'o banco y voi a o supermercau":