D'án vienes? — o caso NONDIK
Si en a lección anterior aprendiemos NORA (ta án vas), agora viene a suya parella: NONDIK — d’án vienes. O sufixo ye -tik. Por sí solo no ye difícil; o importán ye no mezclar-lo con NORA.
A pregunta: Nondik?
| Pregunta | Aragonés |
|---|---|
| Nondik zatoz? | D’án vienes? |
| Nondik dator? | D’án viene (ell/ella)? |
| Nondik gatoz? | D’án venimos? |
| Nondik datoz? | D’án vienen? |
O verbo natural con NONDIK ye etorri (venir): nator, zatoz, dator, gatoz, zatozte, datoz. A pregunta basica que t’ubrirá conversacions tot o rato ye Nondik zatoz?.
O sufixo: -tik
S’anyade t’o puesto d’orichen. O patrón s’adapta seguntes a terminación:
| Final d’o puesto | Patrón | Eixemplo |
|---|---|---|
| -a (organica, eskola) | + tik | eskola → eskolatik |
| Vocal sin -a final (Bilbo, etxe) | + tik | Bilbo → Bilbotik, etxe → etxetik |
| Consonant (Madril, lan) | + (e)tik u + dik | Madril → Madriletik / Madrildik; lan → lanetik |
Aviso: dimpués de consonant existen as dos variants (Madriletik / Madrildik) y as dos son acceptadas. A forma con
-etikye más estándard y menos arriscada en escribir.
Eixemplos
- Etxetik nator. — Viengo de casa.
- Lanetik dator. — Viene d’o treballo.
- Eskolatik gatoz. — Venimos de la escuela.
- Tabernatik datoz. — Vienen d’a taberna.
- Bilbotik etorri da. — Ha venito de Bilbo.
- Iruñetik Donostiara doa. — Va d’Iruña enta Donostia.
NORA y NONDIK chuntos: nondik nora?
Ye muito frecuent combinar os dos en una sola frase: “d’án enta án”.
- Hegazkina Bilbotik Madrilera doa. — L’avión va de Bilbo enta Madrid.
- Autobusa Iruñetik Tutera doa. — L’autobús va d’Iruña enta Tudela.
- Idoia bankutik supermerkatura doa. — Idoia va d’o banco t’o supermercau.
A pregunta cheneral ye Nondik nora?: “d’án enta án?”.
Mini-truco: as tres preguntas basicas d’o puesto son: Non? (estar), Nora? (ir), Nondik? (venir). Y os tres sufixos correspondiens son: -an / -ra / -tik. Quasi tot o que dirás sobre puestos cabe en iste trío.
Tabla resumen NON / NORA / NONDIK
| Pregunta | Sufixo | Verbo tipico | Eixemplo |
|---|---|---|---|
| Non? (án?) | -an | egon (estar) | Etxean nago. — Soi en casa. |
| Nora? (ta án?) | -ra | joan (ir) | Etxera noa. — Voi enta casa. |
| Nondik? (d’án?) | -tik | etorri (venir) | Etxetik nator. — Viengo de casa. |
Adverbios y demostrativos NONDIK
As tres distancias tamién tienen a suya forma NONDIK:
| NON | NORA | NONDIK | Significau |
|---|---|---|---|
| hemen | hona | hemendik | dende aquí |
| hor | horra | hortik | dende astí |
| han | hara | handik | dende allá |
- Hemendik gertu dago. — Ye amán d’aquí.
- Handik nator. — Viengo d’allá.
- Hortik aurrera, jo eskuinera. — D’astí enta debán, chira a la dreita.
Mini-conversación
— Aupa, nondik zatoz? — Ola! D’án vienes?
— Lanetik nator. Eta zu, nora zoaz? — Viengo d’o treballo. Y tu, ta án vas?
— Supermerkatura noa, afaria erostera. — Voi t’o supermercau, a mercar a cena.
— Ni ere supermerkatura noa! Goazen elkarrekin. — Yo tamién voi t’o supermercau! Imos chuntos.
Errors tipicos a privar: confundir Bilbon (en Bilbo) con Bilbora (enta Bilbo) u Bilbotik (de Bilbo). Y, dentro de NONDIK, no oblides que dimpués de vocal va
-tiky dimpués de consonant s’intercala una-e-u s’almite-dik. Practica encadenando os tres sufixos con a mesma parola: etxean / etxera / etxetik; Bilbon / Bilbora / Bilbotik. Cuan salga automatico, ya lo tiens.
Ejercicios
"Viengo de Bilbo" se diz:
Viengo de casa = Etxe nator.
Vienen de Madrid = Madril datoz.
Qué significa "Lanetik nator"?
Combina orichen y destín: "Viengo d'o banco y voi t'o supermercau":
Pregunta: D'án vienes? = zatoz?