Transportes (oinez, autobusez, trenez…)
Ta zarrar a unidat nos falta una pieza: cómo te mueves. En aragonés emplegamos “en + transporte” (“en coche”, “en autobús”). En euskera s’emplega lo sufixo -z (caso instrumental), que s’adibe a lo medio de transporte y, sorprendentment, tamién a la parola ta “piet”.
A pregunta
| Pregunta | Aragonés |
|---|---|
| Nola zoaz? | Cómo vas? |
| Zerez zoaz? | Con qué (medio) vas? |
| Nola doa Iruñera? | Cómo va ta Pamplona? |
As dos formas (Nola y Zerez) son validas y freqüents. Nola ye más cheneral; zerez implica dreitament “con qué medio”.
Os medios de transporte
| Medio | Forma con -z | Aragonés |
|---|---|---|
| oin (piet) | oinez | a piet |
| kotxe / auto | kotxez / autoz | en coche |
| autobus | autobusez | en autobús |
| tren | trenez | en tren |
| metro | metroz | en metro |
| taxi | taxiz | en taxi |
| bizikleta | bizikletaz | en bicicleta |
| motor | motorrez | en moto |
| hegazkin | hegazkinez | en avión |
| itsasontzi | itsasontziz | en barco |
| furgoneta | furgonetaz | en furgoneta |
| zaldi (caballo) | zaldiz | a caballo |
Lo sufixo ye
-zdimpués de vocal y-ezdimpués de consonant (autobus → autobusez). En a practica, cuasi totz os nombres de transporte rematan en vocal, asinas que la fórmula basica ye: medio + z.
Eixemplos completos
- Oinez noa lanera. — Voi a piet ta lo treballo.
- Iruñera trenez goaz. — Imos ta Pamplona en tren.
- Bilbora hegazkinez doaz. — Van ta Bilbao en avión.
- Eskolara bizikletaz dator alaba. — La filla vien ta la escuela en bicicleta.
- Mendira oinez igotzen gara. — Puyamos a piet ta lo mont.
Combinando NONDIK + NORA + NOLA
Una frase tipica de viache gosa tener tres piezas: d’án + ta án + cómo.
- Iruñetik Donostiara autobusez doa. — Va de Pamplona ta Donostia en autobús.
- Bilbotik Madrilera trenez gatoz. — Venimos de Bilbao ta Madrid en tren.
- Etxetik euskaltegira oinez noa. — Voi de casa ta lo euskaltegi a piet.
Mini-conversación
— Aupa! Bihar Bilbora noa. — Ola! Maitín voi ta Bilbao.
— Eta nola zoaz? — Y cómo vas?
— Trenez. Oso erosoa da. — En tren. Ye muito comodo.
— Ni autoz noa beti, baina garestia da gasolina. — Yo siempre voi en coche, pero la gasolina ye cara.
Sobre “oinez”
A primer vista oinez pareix un caso aparte (“con piet”), pero en realidat ye exactament lo mesmo patrón que la resta: oin (piet) + ez (sufixo instrumental). Lo euskera trata “ir a piet” como cualsiquier atra manera de transporte: emplegando lo medio que te leva.
Repaso final d’o bloque NORA / NONDIK / NOLA
| Pregunta | Sufixo | Pregunta-tipo | Respuesta-tipo |
|---|---|---|---|
| Nora? | -ra | Ta án? | Bilbora noa. |
| Nondik? | -tik | D’án? | Bilbotik nator. |
| Nola? / Zerez? | -z | Cómo? / Con qué? | Trenez noa. |
Truco: os tres sufixos chuntos forman cuasi cualsiquier frase de viache. Por eixemplo: Bilbotik Donostiara autobusez goaz, lagun bat bisitatzera. — “Imos de Bilbao ta Donostia en autobús, a visitar a un amigo.” Si dominas istos tres sufixos + as formas sinteticas de joan y etorri, puetz fablar de cualsiquier desplazamiento d’o tuyo día a día.
Ejercicios
Cómo se diz "Voi en autobús"?
Voi a piet = noa.
Voi ta Pamplona en tren = Iruñera noa.
"Bilbora hegazkinez doaz" significa…
Cómo preguntas "Cómo vas ta la escuela?"