O NOR-NORI-NORK ye o verbo de tres argumentos: belún (NORK) fa bella cosa (NOR) a belún (NORI). En aragonés corresponde a las construccions con pronombre doble — te’n doi, le’n dicié, me l’amostró.
Ye o verbo mas complexo d’o basco, pero en A2 en tiens pro con dominar os patrons mas emplegaus.
A formula
partizipioa + d-i-NORI-NORK
L’auxiliar tiene tres marcas internas:
d- a o principio (present).
-i- central (ye a “radiz” d’o NOR-NORI-NORK).
-NORI- como infixo (a qui).
-NORK a la fin (qui fa).
As formas mas útils pa A2
Tabla con NOR singular (“lo”). Filas = a qui (NORI), columnas = qui fa (NORK):
NORI ↓ / NORK →
nik (yo)
zuk (tú)
hark (él)
guk (nus.)
zuek (vus.)
haiek (éls)
niri (a yo)
—
didazu
dit
—
didazue
didate
zuri (a tu)
dizut
—
dizu
dizugu
—
dizute
hari (a él/ella)
diot
diozu
dio
diogu
diozue
diote
guri (a nus.)
—
diguzu
digu
—
diguzue
digute
zuei (a vus.)
dizuet
—
dizue
dizuegu
—
dizuete
haiei (a éls)
diet
diezu
die
diegu
diezue
diete
No memorices toda a tabla de golp. Pa A2 centra-te primero en cuatre caixetas: dizut, diot, dit, dio. Con ixas cuatre y as suyas derivadas (digu, dizu, didate, diote) charras o 80% d’o tiempo.
Patrón mnemotecnico: as tres letras
Leye as formas seguindo ista orden interna:
d + i + (NORI) + (NORK)
Forma
Lectura
Significau
d-i-zu-t
”present + [i] + a tu + yo”
yo te lo
d-i-o-t
”present + [i] + a él + yo”
yo se lo
d-i-t
”present + [i] + a yo + (él)“
él me lo
d-i-o
”present + [i] + a él + (él)“
él se lo
d-i-gu-te
”present + [i] + a nusatros + éls”
éls nos lo
As marcas de NORI son -da- (a yo), -zu- (a tu), -o- (a él), -gu- (a nusatros), -zue- (a vusatros), -e- (a éls).
Concordancia con l’OBCHECTO (NOR)
Si l’obchecto ye plural (“los”), a forma cambia. Pa A2 conviene reconoixer a parella:
Obchecto singular
Obchecto plural
Aragonés
dizut
dizkizut
te lo / te los
diot
dizkiot
se lo / se los
dit
dizkit
me lo / me los
digute
dizkigute
nos lo / nos los
Eman dizkizut bi liburuak. — T’he dau os dos libros.
Y, platero, o NORK leva -k
O subchecto de NOR-NORI-NORK ye ergativo (igual que en NOR-NORK):
Landerek Ainarari opari bat eman dio. — Lander le ha dau un regalo a Ainara.
Aitonak semeari istorioa kontatu dio. — O lolo le ha contau una historia a o fillo.
Verbos tipicos NOR-NORI-NORK
Verbo
Significau
Exemplo
eman
dar
Liburua eman dit.
esan
dicir
Egia esan didazu.
erakutsi
amostrar
Argazkia erakutsi diot.
oparitu
regalar
Loreak oparitu dizkiote.
erosi
mercar (a belún)
Janaria erosi diot amari.
kontatu
contar
Ipuina kontatu digute.
bidali
ninviar
Mezua bidali dizut.
idatzi
escribir (a)
Eskutitz bat idatzi diot.
eskaini
ofreixer
Lana eskaini diote.
gomendatu
recomendar
Liburua gomendatu didazu.
Distinción: dar a belún vs dar bella cosa
Compara os tres tipos de “dar”:
Tipo
Estructura
Exemplo
NOR (sin obchecto): no s’aplica a eman
—
—
NOR-NORK (transitivo simple)
Opari bat eman dut.
He dau un regalo.
NOR-NORI-NORK (con destinatario)
Opari bat eman diot Ainarari.
Le he dau un regalo a Ainara.
O destinatario leva o caso NORI (-ari/-ei). Lo viés en A1; aquí ye o infixo d’o verbo.
Mini-dialogo
— Eskerrik asko, Olatz. Ohar polita idatzi didazu.
— Tira, ezer ez. Esan dizut beti laguntzeko prest nagoela.
— Anbotori ere erakutsi diozu?
— Ez, oraindik ez diot esan. Bihar kontatuko diot.
Trampas frecuents
No confundir dut con diot.Dut = NOR-NORK (“lo”). Diot = NOR-NORI-NORK (“se lo”). Si a frase tiene un destinatario (a belún), gosa estar NOR-NORI-NORK.
O destinatario leva -ri/-ei: Anbotori esan diot (a Anboto), no pas Anbotok (ixo sería o subchecto).
O subchecto sigue levando -k: Anbotok Garaziri liburua eman dio.
Nota pedagochica: a tabla NOR-NORI-NORK ye famosa por a suya densidat. A estratechia A2 ye interiorizar primero as cuatre u cinco caixetas mas emplegadas y reconoixer as atras en a lectura. As irás integrando en charrar.
Ejercicios
"Liburua eman dizut" significa…
Qué significa "Esan diot"?
Le he mercau un regalo a Ainara = Ainarari opari bat erosi .