N’asturianu usamos un solu verbu, “haber/tar”, pa dos idees distintes: esistir (“¿hai una farmacia nel barriu?”) y allugase (“la farmacia ta na cai Mayor”). L’eusquera estrema mui claramente estes dos coses, y ye daqué que convien afitar ceo.
Esistir vs tar
Idea
Patrón n’eusquera
Exemplu
Esistir (“hai”)
bada(go) + sustantivu en partitivu
Auzoan badago tabernarik? — ¿Hai dalgún chigre nel barriu?
Tar (allugase)
sustantivu concretu + llugar + dago
Taberna kalean dago. — El chigre ta na cai.
Cuando preguntes si daqué esiste (non ónde ta, sinón si hai), usa’l patrón con bada(go).
La pregunta: Ba al dago…?
Les dos formes son frecuentes:
Ba al dago + X-rik? — forma estándar (cola partícula interrogativa al).
Bada(go) + X-rik? — forma cotidiana, ensin al.
Exemplos:
Ba al dago botikarik herrian? — ¿Hai farmacia nel pueblu?
Badago supermerkaturik auzoan? — ¿Hai supermercáu nel barriu?
Ba al dago komun publikorik? — ¿Hai baños públicos?
La respuesta afirmativa
Pa responder “sí, hai” contéstase cola fusión bai, badago:
Bai, badago. — Sí, hai (unu).
Bai, badaude. — Sí, hai (varios).
Y puédese ampliar:
Bai, badago botika handi bat eskolaren ondoan. — Sí, hai una farmacia grande al llau de la escuela.
La respuesta negativa: -rik
Pa dicir “non hai” usamos el partitivu -rik sobre’l sustantivu:
Eusquera
Asturianu
Ez dago tabernarik.
Non hai chigre(s).
Ez dago supermerkaturik.
Non hai supermercáu.
Ez dago kafetegirik.
Non hai cafetería.
Ez dago komun publikorik.
Non hai baños públicos.
El sufixu -rik (o -ik tres consonante) ye’l “partitivu”: marca un sustantivu indefiníu en preguntes y negaciones. Verémoslo tamién con otros verbos (Ez dut anaiarik — “non tengo hermanos”).
Cuando yá sabes qu’esiste — pregunta pol allugamientu
Una vez que te confirmen qu’esiste, lo natural ye preguntar ónde ta, y ehí cambies al patrón de la lleición anterior:
— Ba al dago kutxazain automatikorik herrian? — ¿Hai un caxeru automáticu nel pueblu?
— Bai, badago. — Sí, hai.
— Non dago? — ¿Ónde ta?
— Banketxearen ondoan dago. — Ta al llau del bancu.
Mini-diálogu completu
— Egun on, barkatu! Auzoan ba al dago liburutegirik?
— Bai, badago.
— Eta non dago?
— Plazaren ondoan, eskolaren atzean.
— Eskerrik asko! Eta kafetegirik?
— Ez, hemen ez dago kafetegirik, baina taberna bat badago.
Trucu mnemotécnicu: pa esistir piensa “ba” (= “hai”) + dago/daude. Pa tar piensa solo en dago/daude normales. Y el -rik apaez casi siempre que digas o preguntes por daqué de forma indefinida.
Ejercicios
¿Cómo preguntes "¿Hai un chigre nel barriu?"
"Ez dago supermerkaturik" significa…
Sí, hai = Bai, .
Negación: Equí non hai panadería = Hemen ez dago okindegi.