Peu e uelhs (ile eta begiak)

Tà descríuer eth peu e es uelhs en basc non s’utilize izan (“èster”) coma en espanhòu (“soi moreno”), senon ukan (“auer”): agui eth peu nere, agui es uelhs blus.

Peu: ile

Eth mot tà “peu” ei ile (damb article: ilea). Es adjectius van darrèr, e sonque eth darrèr pòrte era marca -a:

Basc	Aranés
ile beltza	peu nere
ile horia	peu ros
ile zuria	peu blanc / canós
ile gorria	peu arrogent
ile urdina	peu gris
ile motza	peu cuert
ile luzea	peu long
ile lisoa	peu lis
ile kizkurra	peu risat

Eth peu en basc se tracte coma singular, ath parièr qu’en espanhòu. Per açò s’utilize dut / du (non ditut / ditu).

• Ile beltza eta luzea dut. — Agui eth peu nere e long.
• Maialenek ile kizkurra du. — Maialen a eth peu risat.

Uelhs: begiak

A diferéncia deth peu, “es uelhs” ei plurau (begiak). Per tant, es adjectius van tanben en plurau (-ak) e s’utilize ditut / ditu:

Basc	Aranés
begi urdinak	uelhs blus
begi marroiak	uelhs marrons
begi berdeak	uelhs verds
begi beltzak	uelhs neres
begi argiak	uelhs clars
begi ilunak	uelhs escurs

• Begi urdinak ditut. — Agui es uelhs blus.
• Mikelek begi marroiak ditu. — Mikel a es uelhs marrons.

Auti trèti: eth sufix -dun

Tà díder “que pòrte X” o “damb X”, eth basc a un sufix fòrça productiu: -duna (singular) / -dunak (plurau). S’ahig ath substantiu e era persona passe a èster “eth des ulhères”, “eth dera barba”…

Basc	Aranés
betaurrekoduna	damb ulhères / eth des ulhères
bizarduna	damb barba
biboteduna	damb mostaisha
burusoila	cauv (literaument “cap pelat”)

Aguesti òc que van damb izan, perque descriuen ua qualitat coma un adjectiu:

• Hura biboteduna da. — Eth pòrte mostaisha.
• Nire aitona burusoila da. — Mèn pairin ei cauv.

En tot combinar tot

Un retrat tipic mescle diuèrses estructures:

Maialen txikia eta argala da. Ile gorria eta kizkurra du. Begi berdeak ditu. Betaurrekoduna da.

Maialen ei petita e prima. A eth peu arrogent e risat. A es uelhs verds. Pòrte ulhères.

Fixa-te coma se repartís: izan tàs qualitats generaus (txikia da), ukan tath peu/uelhs (ile … du, begi … ditu), e -dun-a un aute còp damb izan tàs accessòris.