Pa describir o pelo y os uellos en basco no se fa servir izan (“ser”) como en castellano (“soy moreno”), sino ukan (“tener”): tiengo o pelo negro, tiengo os uellos azuls.
Pelo: ile
A parola pa “pelo” ye ile (con articlo: ilea). Os adchectivos van dezaga, y solo o zaguer leva a marca -a:
Euskera
Aragonés
ile beltza
pelo negro
ile horia
pelo royo
ile zuria
pelo blanco / cano
ile gorria
pelo peliroyo
ile urdina
pelo griso
ile motza
pelo curto
ile luzea
pelo largo
ile lisoa
pelo liso
ile kizkurra
pelo rizau
O pelo en basco se tracta como singular, igual que en aragonés. Por ixo se fa servir dut / du (no ditut / ditu).
Ile beltza eta luzea dut. — Tiengo o pelo negro y largo.
Maialenek ile kizkurra du. — Maialen tiene o pelo rizau.
Uellos: begiak
A diferencia d’o pelo, “os uellos” ye plural (begiak). Por tanto os adchectivos van tamién en plural (-ak) y se fa servir ditut / ditu:
Euskera
Aragonés
begi urdinak
uellos azuls
begi marroiak
uellos marrons
begi berdeak
uellos verdes
begi beltzak
uellos negros
begi argiak
uellos claros
begi ilunak
uellos escuros
Begi urdinak ditut. — Tiengo os uellos azuls.
Mikelek begi marroiak ditu. — Mikel tiene os uellos marrons.
Atros rasgos: o sufixo -dun
Pa decir “que leva X” u “con X”, o basco tiene un sufixo muit productivo: -duna (singular) / -dunak (plural). S’adhibe a o substantivo y a persona pasa a estar “o d’as gafas”, “o d’a barba”…
Euskera
Aragonés
betaurrekoduna
con gafas / o d’as gafas
bizarduna
con barba
biboteduna
con bigote
burusoila
calvo (literalment “cabeza pelada”)
Istos sí que van con izan, porque describen una cualidat como un adchectivo:
Hura biboteduna da. — Él leva bigote.
Nire aitona burusoila da. — O mío lolo ye calvo.
Combinando-lo todo
Un retrato tipico mezcla cuantas estructuras:
Maialen txikia eta argala da. Ile gorria eta kizkurra du. Begi berdeak ditu. Betaurrekoduna da.
Maialen ye baixeta y delgada. Tiene o pelo peliroyo y rizau. Tiene os uellos verdes. Leva gafas.
Para cuenta en cómo se reparte: izan pa cualidaz chenerals (txikia da), ukan pa pelo/uellos (ile … du, begi … ditu), y -dun-a atra vegada con izan pa os accesorios.
Ejercicios
¿Cómo se diz "pelo negro" en basco?
Quiers decir "Tengo los ojos azules". ¿Cuál ye a forma correcta?