Moments deth dia (goizean, arratsaldean, gauean)

Es parts deth dia en euskera foncionen damb dus sufixes clau: -(e)an (“en/de”) e -(e)ko (“de”) segontes entà qué les emplegues. Çò de bon ei que se combinen de manèra regulara damb totes es paraules.

Es paraules de basa

Euskera	Aranés
goiza	eth maitin
eguerdia	eth meddia
arratsaldea	era tarde
iluntzea	eth calhuda
gaua	era net

”De maitin / de tarde” — locatiu -(e)an

Entà díder quan (en quin moment deth dia) se passe quauquarren, hè a híger -(e)an ara arraïc:

Quan	Euskera
de maitin	goizean
a meddia	eguerdian
de tarde	arratsaldean
ath calhuda	iluntzean
de net	gauean

Goizean kafea hartzen dut. — De maitin prengui cafè.

Arratsaldean lagunekin egoten naiz. — De tarde sò damb es amics.

Gauean lo egiten dut. — De net dòrmi.

”Deth maitin / dera tarde” — sufix -ko

Entà precisar a quina ora deth dia, botes era paraula damb -ko dauant dera ora:

Ora exacta	Euskera
es 8 deth maitin	goizeko zortziak
es 12 deth meddia	eguerdiko hamabiak
es 5 dera tarde	arratsaldeko bostak
es 9 dera net	gaueko bederatziak

Goizeko zazpietan esnatzen naiz. — Me desvelhi a es sèt deth maitin.

Arratsaldeko hirurak dira. — Son es tres dera tarde.

Marcadors temporaus basics

Aguesti te gesseràn toti es dies:

Euskera	Aranés
gaur	aué
atzo	ièr
bihar	deman (dia següent)
etzi	passat deman
orain	ara
gero	dempús, après
lehen	abans

Atencion: pèrt compde damb bihar (eth dia següent, “deman”) e goiza (eth maitin, enquiath meddia). En aranés emplegam paraules diferentes; en euskera tanben.

Combinant tot

Bihar goizean lanera joango naiz. — Deman de maitin anarè ath trabalh.

Atzo arratsaldean zinemara joan ginen. — Ièr de tarde anèrem ath cinèma.

Gaur gaueko hamarretan afalduko dut. — Aué a es dètz dera net soparè.

Nòta culturau: Euskal Herria ei famosa peth sòn iluntze — aquera ora deth calhuda en qué es colhes gessen entath poteo (ronda de potes/zuritos). Non ei ne era tarde ne era net: ei un moment deth dia damb identitat pròpria.