Animaliak — d'o mas a la selva

D’o paisache a os suyos habitants: os animals — os de casa, os d’o mas y os d’a selva. Vocabulario agradeixiu, plen de parolas composadas que contan historias (basurdea = “tocín d’a selva”).

En casa

Aragonés	Euskera
O can	txakurra
O gato	katua
O paixaro	txoria
O peix	arraina

Gure txakurrak hiru urte ditu eta katuak hamaika. Nagusia, katua — noski. — O nuestro can tiene tres anyos y o gato once. O chefe, o gato — platero.

En o mas (baserria)

Aragonés	Euskera
A vaca	behia
A uella / o cordero	ardia / arkumea
O caballo	zaldia
O tocín	txerria
A gallina / o gallo	oiloa / oilarra
O somero	astoa

Baserrian behiak, ardiak eta oiloak dituzte. Goizero esnea eta arrautzak hartzen dituzte. — En o mas tienen vacas, uellas y gallinas. Cada maitín pillan leit y uegos.

En a selva y o cielo

Aragonés	Euskera
O chabalín	basurdea
A rabosa	azeria
O lupo	otsoa
L’onso	hartza
O ciervo	oreina
O vueitre	putrea
L’esquiruelo	urtxintxa

Mendian basurde bat ikusi genuen — eta basurdea guri begira. Denok geldi-geldi! — En o mont viemos un chabalín — y o chabalín mirando-nos. ¡Toz quietos!

Pirinioetan hartzak daude berriro, gutxi baina badaude. — En os Pireneus torna a haber-ie onsos: pocos, pero n’i hai.

Charrar d’o tuyo animal

Animaliarik baduzu? — Tiens animals?

Bai, txakur bat daukat. Mendira eramaten dut egunero. — Sí, tiengo un can. Lo levo a o mont a diario.

Katuak ez du ezer egiten… eta hala ere, dena da berea. — O gato no fa cosa… y encara asinas, tot ye suyo. 😄

Nota: os animals pueblan l’euskera entero: Otsoa aipatu eta otsoa atari (charrando d’o lupo, o lupo en a puerta = mentar a o ruín y se presenta), azeria baino azkarragoa (más espabilau que una rabosa)… Y muitos apellius: Otxoa (lupo), Artzak (onsos), Azeri… Os animals levan sieglos aquí, tamién en os nombres.