Posicions espacials (debant, dezaga, a o canto…)

Una vegada sabes dicir “ye en X”, o siguient paso ye dicir án exactament: dencima, debaixo, a o canto, dezaga… En euskera istas posicions se construyen siempre con o patrón puesto de referencia + posición.

As posicions basicas

Euskera	Aragonés
aurrean	debant
atzean	dezaga
ondoan	a o canto
gainean	dencima, sobre
azpian	debaixo
artean	entre
ezkerrean	a la zurda
eskuinean	a la dreita
barruan	dentro
kanpoan	difuera
erdian	en o medio, en o centro

Cómo construir-las: -(r)en + posición

A fórmula basica ye (referencia)-(r)en + posición. A referencia toma o genitivo -(r)en (lo que vale “d’o/d’a” en aragonés):

Euskera	Aragonés (literal)
mahaiaren gainean	dencima d’a mesa (lit. “d’a mesa, dencima”)
etxearen aurrean	debant d’a casa
elizaren atzean	dezaga d’a ilesia
parkearen ondoan	a o canto d’o parque
kutxaren barruan	dentro d’a caixa
bi mendien artean	entre dos monts

Patrón: a referencia va primero, dimpués a posición. Ye exactament a l’inrevés que l’aragonés.

Eixemplos completos

• Liburua mahaiaren gainean dago. — O libro ye dencima d’a mesa.
• Katua aulkiaren azpian dago. — O gato ye debaixo d’a cadiera.
• Eliza plazaren erdian dago. — A ilesia ye en o centro d’a plaza.
• Botika eskolaren ondoan dago. — A farmacia ye a o canto d’a escuela.
• Ni Maiteren eta Anaren artean nago. — Yo soi entre Maite y Ana.

Adverbios de puesto: hemen / hor / han

Ta sinyalar d’una traza rapida bi ha tres adverbios — y, atura cuenta, son tres distancias, no pas dos como en aragonés:

Euskera	Aragonés	Quán
hemen	aquí	a o canto d’o charrador
hor	astí	a o canto de qui escuita
han	allá	luen d’os dos

Istos tres adverbios se correspuenden con os demostrativos hau / hori / hura y con as suyas formas locativas largas honetan / horretan / hartan (“en iste / en ixe / en aquel”).

Eixemplos rapidos:

• Hemen taberna bat dago. — Aquí bi ha un bar.
• Hor parkea dago. — Astí ye o parque.
• Han dago euskaltegia. — L’euskaltegi ye allá.

Mini-conversa: chugar a amagar-se

— Pilota mahaiaren azpian dago? — Ye a pilota debaixo d’a mesa?

— Ez, pilota ez dago mahaiaren azpian. — No, a pilota no ye debaixo d’a mesa.

— Aulkiaren atzean dago? — Ye dezaga d’a cadiera?

— Bai, hor dago! — Sí, astí ye!

Truco: todas as posicions levan ya o sufixo -an incorporau (aurr-ean, atz-ean, azp-ian…). No has d’anyadir cosa más.