Posicions espacials (debán, dezaga, a o canto…)

Una vegada sabes decir “ye en X”, o siguient paso ye decir án exactament: encima, debaixo, a o canto, dezaga… En basco istas posicions se construyen siempre con o patrón puesto de referencia + posición.

As posicions basicas

Euskera	Aragonés
aurrean	debán
atzean	dezaga
ondoan	a o canto
gainean	encima, sobre
azpian	debaixo
artean	entre
ezkerrean	a la cucha
eskuinean	a la dreita
barruan	adintro
kanpoan	afuera
erdian	en o meyo, en o centro

Cómo construir-las: -(r)en + posición

A formula basica ye (referencia)-(r)en + posición. A referencia prene o chenitivo -(r)en (o que val “d’o/de la” en aragonés):

Euskera	Aragonés (literal)
mahaiaren gainean	encima d’a mesa (lit. “d’a mesa, encima”)
etxearen aurrean	debán d’a casa
elizaren atzean	dezaga d’a ilesia
parkearen ondoan	a o canto d’o parque
kutxaren barruan	adintro d’a caixa
bi mendien artean	entre dos monts

Patrón: a referencia va primero, dimpués a posición. Ye exactament a o revés que en aragonés.

Exemplos completos

• Liburua mahaiaren gainean dago. — O libro ye encima d’a mesa.
• Katua aulkiaren azpian dago. — O gato ye debaixo d’a siella.
• Eliza plazaren erdian dago. — A ilesia ye en o centro d’a plaza.
• Botika eskolaren ondoan dago. — A farmacia ye a o canto d’a escuela.
• Ni Maiteren eta Anaren artean nago. — Yo soi entre Maite y Ana.

Adverbios de puesto: hemen / hor / han

Pa sinyalar de traza rapida bi ha tres adverbios — y, cuenta, son tres distancias, no dos como en aragonés:

Euskera	Aragonés	Cuan
hemen	aquí	amán de qui parla
hor	astí	amán de qui escuita
han	allí	luent d’os dos

Istos tres adverbios se corresponden con os demostrativos hau / hori / hura y con as suyas formas locativas largas honetan / horretan / hartan (“en iste / en ixe / en aquel”).

Exemplos rapidos:

• Hemen taberna bat dago. — Aquí bi ha un bar.
• Hor parkea dago. — Astí ye o parque.
• Han dago euskaltegia. — O euskaltegi ye allí.

Mini-conversación: chugar a l’amagatorio

— Pilota mahaiaren azpian dago? — Ye a pilota debaixo d’a mesa?

— Ez, pilota ez dago mahaiaren azpian. — No, a pilota no ye debaixo d’a mesa.

— Aulkiaren atzean dago? — Ye dezaga d’a siella?

— Bai, hor dago! — Sí, astí ye!

Truco: todas as posicions levan ya o sufixo -an incorporau (aurr-ean, atz-ean, azp-ian…). No has d’anyadir cosa mas.