¿Cuán? (noiz, bihar, etzi…)
Ta charrar de planos cal dominar os marcadors temporals. Aquí tiens os de l’eixe pasau-present-futuro y os más usaus ta lo futuro próximo.
L’eixe basico
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| atzo | ayere |
| gaur | güei |
| bihar | maitín |
| etzi | maitín de l’atro |
| etziluma / etzidamu | ”dimpués de maitín de l’atro” (poco usau) |
Tres parolas curtas (atzo, gaur, bihar) y etzi — con ixo resuelves cuasi qualsiquier charrada cotidiana sobre datas.
Datorren (que vien)
Ta charrar d‘“a próxima semana”, “lo próximo mes” s’emplega datorren + nombre:
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| datorren astean | la semana que vien |
| datorren astelehenean | lo luns que vien |
| datorren hilean | lo mes que vien |
| datorren urtean | l’anyo que vien |
Datorren significa “que vien” (ye la forma de relativo d’o verbo etorri, venir). Lo importante ye amostrar-lo como un bloque.
”Iste/ista” — hau / honetan
Ta “ista semana”, “ista fin de semana”:
- aste honetan — ista semana
- asteburu honetan — ista fin de semana
- hilabete honetan — iste mes
Atros marcadors clau
| Euskera | Aragonés |
|---|---|
| orain | agora |
| gero | dimpués, dempués |
| lehen | antis |
| gaur goizean | ista maitinada |
| gaur arratsaldean | ista tardada |
| gaur gauean | ista nuei |
| bihar goizean | maitín de maitinada |
Goiza = maitinada (parte d’o diya). Bihar = maitín (diya siguient). Son dos parolas distintas, ¡no las confundas!
Fer preguntas sobre tiempo
- Noiz? — ¿Cuán?
- Noiz etorriko zara? — ¿Cuán vendrás?
- Noiz egingo dugu afaria? — ¿Cuán ferém a cena?
Eixemplos en contexto
- Bihar mendira joango naiz. — Maitín iré ta lo mon.
- Etzi euskara klasea dut. — Maitín de l’atro tiengo clase d’euskera.
- Datorren astean lan asko izango dut. — La semana que vien tendré muito treballo.
- Asteburu honetan ez dut planik. — Ista fin de semana no tiengo plano.
Nota cultural: en euskera “maitín” como momento d’o diya ye goiza y “maitín” como diya siguient ye bihar. La frase bihar goizean (“maitín de maitinada”) chunta os dos. En as primeras charradas ye muito freqüent fallar iste matiz, asinas que combién fixar-lo dende lo prencipio.
Ejercicios
"Maitín" en euskera ye…
"Maitín de l'atro" se diz…
"La semana que vien" = astean.
"¿Cuán viens?" = zatoz?